Elke leerkracht krijgt ermee te maken: het controleren of leerlingen de stof echt begrijpen. Iedereen weet hoe belangrijk dit is, maar in de praktijk blijkt het niet altijd eenvoudig om dit op een effectieve manier toe te passen tijdens de rekenles. Hoe zorg je ervoor dat je écht controle krijgt op het begrip van de leerlingen die dagelijks voor je zitten? In deze blog deel ik praktische voorbeelden en concrete tips waarmee jij direct aan de slag kunt!

Wat is controle van begrip?

Laten we eerst het geheugen even opfrissen: wat verstaan we ook alweer onder controle van begrip? Het gaat om een didactische aanpak waarmee je inzicht krijgt in hoe goed de klas én individuele leerlingen de leerstof oppakken. Dit doe je door veel gerichte vragen te stellen en willekeurig leerlingen aan het woord te laten. Op die manier houd je tijdens de les goed zicht op waar de groep staat. Door te onderzoeken in hoeverre het lesdoel is bereikt, kun je bewuste keuzes maken voor het vervolg: heb je meer voorbeelden nodig of juist minder, moet je strakker sturen of meer ruimte geven, welke feedback sluit het beste aan? Controle van begrip maakt je les bovendien levendiger en dynamischer: leerlingen doen actief mee en jij krijgt waardevolle signalen om direct op in te spelen.

De kracht van gerichte vragen

Controle van begrip begint met het stellen van een vraag over de instructie die je hebt gegeven. Zo kun je nagaan of leerlingen de kern van de les echt hebben begrepen. Leerkrachten die met EDI werken, kennen deze manier als de kleine lesafsluiting, waarbij je controleert of leerlingen het lesdoel voldoende beheersen. Een effectieve manier is om leerlingen mondeling te laten verwoorden hoe ze tot een antwoord zijn gekomen. Het is daarbij belangrijk dat ze voldoende denktijd krijgen, zodat ze rustig kunnen nadenken over hun aanpak.

De nadruk ligt dus minder op het juiste antwoord, maar meer op de redenering erachter.
In de praktijk blijkt dit niet altijd eenvoudig. Veel leerkrachten beoordelen vooral op basis van goed of fout en worden daarmee snel een quizmaster die quizvragen aan het stellen is, terwijl juist de verdieping in het hoe en waarom meer inzicht geeft. Door vragen te stellen als: ‘Waarom kies je voor deze strategie?’ of ‘Waarom klopt dit antwoord?’ worden leerlingen gedwongen hun stappen te doorlopen en actief na te denken.

Voorbeeld uit groep 6

Een mooi voorbeeld komt uit een lesbezoek in groep 6, waar cijferend aftrekken centraal stond. De leerlingen kregen de som 825 – 331. Na enkele minuten mocht een leerling uitleggen hoe hij de som had opgelost. Hij doorliep netjes alle stappen (5 – 1 = 4, 2 – 3 kan niet dus lenen bij de buren, enzovoort). De leerkracht zag dat de strategie correct was en het juiste antwoord eruit kwam, maar vroeg vervolgens: ‘Hoe weet je nu zeker dat dit klopt?’ De leerling antwoordde: ‘Dat weet ik gewoon.’ In plaats van dit te accepteren, ging de leerkracht door: ‘Wat betekent het dat je er één bij de buren hebt geleend? Waarom wordt de 2 dan een 12?’ Hierdoor werd de leerling uitgedaagd om zijn strategie verder te verwoorden en werd duidelijk hoe goed hij het proces begreep.

Dit voorbeeld laat zien hoe controle van begrip niet alleen de leerling activeert, maar ook voorkomt dat de leerkracht zelf alle denkstappen gaat voordoen. Het geeft bovendien waardevolle informatie over de mate waarin een leerling de strategie beheerst.

Leren van fouten

Het analyseren van fouten is een andere effectieve manier om het begrip van leerlingen zichtbaar te maken. Waar een goede uitwerking laat zien welke denkstappen een leerling beheerst, maakt een fout juist duidelijk waar het inzicht nog ontbreekt. Door in te gaan op de foutieve aanpak ontstaat er inzicht in de fase van begrip die nog niet wordt beheerst, krijgt de betreffende leerling de mogelijkheid zijn eigen fout te herstellen en worden anderen geactiveerd om mee te denken. Belangrijk daarbij is een veilige klassencultuur, waarin fouten maken als leerkans wordt gezien.

Voorbeeld uit groep 7

Tijdens een lesbezoek in groep 7 kregen leerlingen de opdracht de nieuwe prijs te berekenen van een jas van €140 met 25% korting. Op het wisbordje van een leerling stond een foutieve berekening. De leerkracht benoemde de zorgvuldige denkstappen en vroeg vervolgens: “Wat is er misgegaan in deze berekening?” Alle leerlingen kregen denktijd om de fout te analyseren. Uiteindelijk ontdekte de betreffende leerling zelf zijn vergissing en kon hij deze verbeteren, een moment waarin zowel zijn eigen begrip als dat van de klas werd verdiept.

Formatieve technieken

Een andere krachtige manier om de controle van begrip toe te passen, is het inzetten van formatieve technieken. Het wisbordje, zoals eerder genoemd, biedt snel inzicht in het denkproces van leerlingen en in hoeverre zij het leerdoel beheersen. Ook observatie tijdens de zelfstandige verwerking is hierbij waardevol. Veel leerkrachten lopen in deze fase een ronde door de klas, vaak om vragen te beantwoorden of extra uitleg te geven. Minstens zo belangrijk is het stellen van gerichte vragen als: “Welke strategie heb je gebruikt?” of “Hoe ben je tot dit antwoord gekomen?” Ongeacht of het antwoord juist of onjuist is, geven zulke vragen zicht op het denkproces van de leerling en maken ze duidelijk wat de leerling daadwerkelijk nodig heeft om verder te komen.

Tot slot

Voor jou de uitdaging om aan de slag te gaan met de controle van begrip. Probeer denkprocessen van leerlingen zichtbaar te maken, fouten te benutten als leermoment en het gerichte vragen te stellen. Zo krijg jij als leerkracht waardevolle informatie om je instructie bij te sturen en geef je leerlingen de kans hun eigen denken beter te begrijpen.

Arjan Landman