Maak van elke dag een Lievelingsdag! Gelukskunde op de basisschool. In deze blog wordt het onderwerp “positieve psychologie” in kaart gebracht.

Weer een vak erbij?

Je hebt een klas met 30 kinderen. Je rooster zit vol met taal, rekenen, Engels en wereldoriëntatie. En dan ook nog warme truiendag, kraanwaterdag en dierendag! Ons lesprogramma zit zo vol dat we nauwelijks toekomen aan het leren omgaan met onze emoties en met elkaar. Terwijl dat misschien wel de basis is van ons onderwijs.

Is geluk maakbaar?

Binnen de psychologie is er een stroming genaamd: positieve psychologie. Hierbij wordt uitgegaan van gedachten of gevoelens die je graag zou willen bereiken of voelen. Denk hierbij aan je kunnen aanpassen aan tegenslagen en vertrouwen hebben in jezelf en de ander. Kortom: jezelf gelukkig voelen en een ander gelukkig maken.

Geluksprofessor Patrick van Hees zocht uit dat wij voor een deel invloed hebben op ons eigen geluk. Geluk is voor 10% genetisch bepaald: ben je een geboren piekeraar of een vrolijke optimist? Voor 45% is het aangeleerd door je omgeving: wat leer je over geluk op school of door de mensen om je heen? Zo’n 10% is toeval: er overkomt je iets waar je gelukkig van wordt. En geluk heeft voor 15% te maken met je persoonlijke situatie: bijvoorbeeld je gezondheid of hoeveel geld je hebt. (bron: Stine Jensen; een feestje in je hoofd)

In het onderwijs zijn wij dus mede bepalend voor 45% van het geluk van kinderen.

Meestal is ons onderwijs gericht op prestaties. Leerlingen moeten toetsen maken, goede cijfers halen en naar een hoog middelbaar onderwijsniveau verwezen worden. Wat doet dat met het geluksgevoel van leerlingen?

Een diploma halen is in onze maatschappij over het algemeen een goede manier om aan een baan te komen. Leren en presteren horen daar bij. Maar ik ben ervan overtuigd dat wanneer je lekker in je vel zit, het leren nog beter zal gaan.

Karel en Uil

Wij hebben op een dag heel veel gedachten. Helaas zijn veel van deze gedachten negatief. Dit zijn je belemmerende gedachten. Voorbeelden hiervan zijn: het lukt toch niet, ik ben het niet waard, het heeft toch geen zin. Deze gedachten kunnen onze kijk op de wereld negatief beïnvloeden. Als je het maar vaak genoeg denkt ga je er in geloven.

Gelukkig hebben we ook helpende gedachten zoals: ik ben goed zoals ik ben, ik mag fouten maken, ik hoef niet alles op te lossen. Deze gedachten beïnvloeden onze kijk op de wereld positief. En ook hier geldt: als je het maar vaak genoeg denkt, ga je er in geloven!
Voor kinderen is dit erg abstract. Wat zijn gedachten, waar zitten je gedachten, hoe voelen je gedachten? Het kan helpen om deze gedachten een naam te geven. Gelukskundige Mirjam Spitholt noemt je belemmerende gedachte Karel, de bange mopperkont. Je helpende gedachte is Uil, de lieve lieveling. Als je een naam geeft aan je gedachten ben je ze niet meer, maar heb je ze. En natuurlijk mag je zelf weten welke naam jij bij deze gedachten vindt passen.

Karel en Uil in de klas

Wat kun je hier nu mee in het onderwijs? Hoe zorg je ervoor dat dit niet iets wordt wat bovenop het lesprogramma komt, maar dat het hoort bij het dagelijks omgaan met elkaar?

Zelf ben ik al meer dan 25 jaar leerkracht en ik zie dagelijks dat kinderen worstelen met hun gedachten. We maken met onze gedachten de hele dag een Netflix-serie in ons hoofd. Hierdoor denken we maar al te goed te weten wat een ander van ons vindt.

Voorbeeld: Een leerling staat in de pauze alleen op het schoolplein. Ik vraag wat er aan de hand is. De leerling wijst naar een groepje meisjes achter op het plein. Ze denkt dat zij roddelen over haar en dat vindt ze niet prettig. Ik wandel naar het groepje meisjes en vraag waar zij zo’n lol om hebben. Giebelend en met een blosje op hun wangen vertellen ze dat die stoere jongen uit groep 8 steeds naar hen kijkt en dat vinden ze reuze interessant.
Wat een ander over jou denkt hoeft helemaal niet waar te zijn.

Kinderen kun je al op heel jonge leeftijd spelender wijs kennis laten maken met hun eigen gedachten. In het prentenboek ‘Vandaag is mijn Lievelingsdag’, dat ik maakte samen met Mirjam Spitholt, heb ik Karel en Uil letterlijk vorm gegeven. Karel lijkt op het moppermannetje uit de Muppetshow en Uil straalt liefde uit met een hartje op haar jurk.

Met deze Karel en Uil kunnen allerlei spelletjes gedaan worden die er voor zorgen dat kinderen hun belemmerende en helpende gedachten bij zichzelf gaan herkennen. Speel bijvoorbeeld het spel ‘Ren je rot’. Bedenk zelf of samen met de kinderen uitspraken die horen bij Karel en Uil. Hang de afbeeldingen van Karel en Uil aan weerskanten van het lokaal. Luister naar een uitspraak en ren naar de juiste afbeelding. Oudere kinderen kunnen schrijven of tekenen over uitspraken en gevoelens die zij vinden passen bij Karel en Uil. Dit kan mooie gesprekken opleveren.

Wanneer kinderen weten dat zij deze gedachten hebben, kun je met kinderen gaan praten over hoe je met deze gedachten om kunt gaan. Naar welke gedachte luister je en waarom? Kun je ook van gedachten veranderen?

In het boek ‘Vandaag is mijn Lievelingsdag’ maakt Vicky gedurende de dag allerlei situaties mee waarbij zij moet kiezen of ze luistert naar Karel of Uil. Het zijn herkenbare situaties voor kinderen. Voorbeelden hiervan zijn: je anders voelen, je niet gehoord voelen en bang zijn voor nieuwe situaties.
Een stukje van het verhaal is dat Vicky moet afzwemmen, maar door het gat zwemmen blijft lastig. Karel roept dat het echt heel moeilijk is en dat het vaak niet is gelukt. Uil vertelt haar dat ze heel veel heeft geoefend en dat het helemaal niet erg is als het niet in één keer goed gaat. Voor oudere kinderen kan deze situatie aangepast worden naar een wedstijd die je moet spelen tegen een sterke tegenstander. Je denkt dat het niet lukt om te winnen, maar je hebt hard getraind dus wees trots op jezelf!

Het werkt!

Bij mijn boek heb ik lievelingslessen geschreven. Door middel van allerlei werkvormen leren kinderen van de basisschool hun eigen gedachten beter begrijpen, zitten zij lekkerder in hun vel en presteren ze beter. Het zijn korte lessen die makkelijk voor te bereiden zijn, maar met een groot resultaat!

Ik sluit af met een prachtig voorbeeld uit mijn eigen kleuterklas waar de kinderen hun Karel en Uil goed kennen.

Een jongetje van 5 jaar had moeite met zijn fijne motoriek. Geen probleem zou je zeggen. In een kleutergroep leer je juist hoe je moet scheuren, plakken en knippen. Maar dit jongetje wilde zo graag knippen en zijn potlood goed vasthouden dat het hem frustreerde. Zijn Karel riep hard dat het toch niet zou lukken en dat de rest van de klas het al wel kon. Zijn zelfvertrouwen daalde.

We bleven oefenen in de klas en ook zijn ouders oefenden thuis. Helaas niet met het gewenste resultaat. We vonden een fysiotherapeut die met veel liefde en geduld met hem aan de slag ging. Na iedere les kwam hij vol trots laten zien wat hij had geleerd. Zijn glimlach werd met de week groter. Hij zette door en na een paar weken kon de therapie al stopgezet worden. Tijdens een knutselmoment waar we van onze tekeningen stickers gingen maken, kwam hij naar mij toe. Ik had een paar voorbeelden gemaakt. Daar zat ook een tekening van Uil bij. Vol trots zei hij: “Kijk juf, ik heb Uil ook gemaakt!”

De tekening was in detail uitgewerkt. Heel erg knap!

Hij hoorde zijn Karel, maar luisterde naar zijn Uil. Hij vroeg om hulp, zette door ondanks dat het soms echt moeilijk was en leerde dat het niet erg is als het niet direct gaat zoals je wilt. Van proberen kun je leren en dan mag je heel trots zijn op jezelf!

Fijne Lievelingsdag!

Daniëlle Foekens-Harms