Veel leerlingen kunnen prima lezen, maar begrijpen nauwelijks wat er staat. Begrijpend lezen voelt voor hen vaak als een saaie verplichting. Hoe draai je dat om? Hoe maak je van begrijpend lezen een boeiende én effectieve les? In dit artikel lees je hoe kennisopbouw, rijke teksten en slimme leesstrategieën zorgen voor beter tekstbegrip. Je krijgt concrete voorbeelden en praktische tips om begrijpend lezen weer betekenisvol te maken, voor jou én je leerlingen.

Kennis als basis voor tekstbegrip

Kennis is van belang voor begrijpend lezen. Voorkennis helpt leerlingen verbanden te leggen, terwijl nieuwe kennis ontstaat door te lezen (Houtveen & Van Steensel, 2022). Dit versterkt elkaar continu.
Begrijpend lezen vereist verschillende soorten kennis: woordenschat, onderwerpkennis en inzicht in tekststructuren. Een effectieve aanpak is thematisch werken: door langere tijd binnen een thema te lezen, bouwen leerlingen relevante kennis op en begrijpen ze teksten beter (Houtveen & Van Steensel, 2022). Het integreren van leesonderwijs met andere vakken versterkt dit effect (Catts, 2022; Houtveen & Van Steensel, 2022).

Leesstrategieën effectief inzetten

Leesstrategieën zoals samenvatten, vragen stellen en visualiseren helpen leerlingen teksten beter te begrijpen. Het is een middel om een tekst beter te begrijpen (Buhrs, 2024; Houtveen & Van Steensel, 2022). Strategieën werken alleen wanneer ze gekoppeld zijn aan een leesdoel. Leerkrachten kunnen de strategieën effectief inzetten door expliciete instructie, modeling en het werken met rijke teksten.
Het GRIMM-model (Gradual Release of Responsibility Instruction Model) (Eskes, 2023; Burhs, 2024) is een bewezen effectief instructiemodel met een gestructureerde aanpak om leerlingen leesstrategieën aan te leren.

Het model bestaat uit vier fasen:

– Ik-fase: De leerkracht doet hardop denkend voor hoe een strategie werkt (modeling), tijdens het lezen van de tekst en gericht op het leesdoel.
– Wij-fase: De leerkracht en leerlingen oefenen samen, waarbij de leerkracht de leerlingen begeleidt. De leerkracht stelt een vraag gericht op het doel en de leerlingen overleggen over het antwoord. Daarna wordt het klassikaal teruggekoppeld.
– Jullie-fase: Leerlingen lezen een stukje in tweetallen (gericht op het leesdoel). Na een stukje lezen, wordt het teruggekoppeld. Daarna wordt het volgende stukje gelezen gericht op het doel. Indien nodig kan je vooraf een vraag meegeven aan de leerlingen, gericht op het leesdoel.
– Jij-fase: Leerlingen passen de strategie zelfstandig toe, vaak alleen bij summatieve evaluatie (toetsing).
Scaffolding speelt een belangrijke rol in het GRIMM-model: de leerkracht biedt ondersteuning en bouwt deze geleidelijk af naarmate de leerling vaardiger wordt.

Rijke teksten en interactieve instructie

Een rijke leesdidactiek combineert strategie-instructie met betekenisvolle, uitdagende teksten (rijke teksten). De inzet van rijke teksten in een kennisrijk thema, prikkelt de nieuwsgierigheid van leerlingen. Rijke teksten bevatten laagfrequente woorden, een duidelijke structuur en gevarieerd taalgebruik. Leerkrachten kunnen het begrip versterken door teksten voor te lezen en samen te analyseren, zodat leerlingen houvast krijgen bij moeilijke passages. Het hardop voorlezen door de leerkracht, gevolgd door interactief lezen in tweetallen, zorgt voor een actieve betrokkenheid van de leerlingen.

Daarnaast is het belangrijk om het boek waar de tekst uit komt te promoten. Het stimuleert het enthousiasme van de leerlingen om aan de slag te gaan met de teksten uit het boek (Van Koeven & Smits, 2020). De leerkracht doet dit bijvoorbeeld door het bespreken van de titel, de auteur en waar mogelijk de link te leggen met andere boeken van deze schrijver, zodat leerlingen ontdekken: ‘welke auteur vind ik leuk?’, ‘welke schrijfstijl spreekt mij aan?’. Met het lezen van de achterkant wordt voorkennis gekoppeld aan de verwachtingen van de inhoud van het boek. Vervolgens kun je met de kinderen een tekst uit het boek lezen met een inhoudelijk leesdoel. Op deze manier werk je zowel aan leesbevordering als kennisopbouw.

Close Reading (Fisher & Frey, 2012) is een methode waarbij leerlingen een tekst meerdere keren lezen met verschillende focuspunten: eerst de inhoud, daarna de opbouw en tot slot de diepere betekenis. Door teksten interactief te bespreken en leerlingen strategieën flexibel te laten toepassen, wordt het leesbegrip versterkt.
Close Reading en het GRIMM-model worden vaak samen ingezet. Close Reading stimuleert diepgaand lezen, terwijl het GRIMM-model zorgt voor gestructureerde instructie en ondersteuning bij het toepassen van strategieën. Samen vormen ze een krachtige combinatie om leerlingen te helpen bij het begrijpen van complexe teksten.

Actieve verwerking: begrip in actie

Om leerlingen echt grip op een tekst te laten krijgen, is actieve verwerking belangrijk (Eskes, 2023). Het combineren van lezen met praten en schrijven bevordert het begrip, doordat leerlingen in aanraking komen met de ideeën van anderen, wat hun eigen kennis en inzicht vergroot (Murphy et al., 2017). Hardop denken, samen redeneren en praten over teksten helpen hen om verbanden te zien, vragen te stellen en in eigen woorden uit te leggen wat ze begrepen hebben, wat het dieper begrip versterkt (Murphy, 2017). De Taxonomie van Bloom biedt daarbij handvatten om vragen en opdrachten op verschillende denkniveaus te ontwerpen. Hulpmiddelen zoals mindmaps, samenvattingen en creatieve schrijfopdrachten ondersteunen leerlingen in het verwerken van informatie en het ontwikkelen van diepere denkvaardigheden.

Praktische toepassing: een lesvoorbereidingsmodel

Op basis van bovengenoemde pijlers is een praktisch lesvoorbereidingsmodel ontwikkeld. Het model bestaat uit zeven fasen:
– Selecteer een tekst met rijke inhoud en duidelijke structuur passend bij het thema.
– Bepaal het inhoudelijk leesdoel.
– Breng woordenschat en voorkennis aan en activeer deze. Gebruik video’s, afbeeldingen en mindmaps om eerder geleerde kennis te koppelen of nieuwe kennis aan te brengen.
– Geef expliciete instructie (GRIMM-model) en model strategieën hardop denkend voor.
– Begeleid inoefenen met scaffolding: van begeleid naar zelfstandig.
– Laat leerlingen actief verwerken door middel van gesprekken en schrijfopdrachten.
– Evalueer en reflecteer samen met de leerlingen op de leeropbrengst.

Door deze gestructureerde aanpak kunnen leerkrachten begrijpend lezen doelgericht en effectief versterken.

Conclusie

Goed begrijpend leesonderwijs vraagt om een combinatie van kennisopbouw, strategie-instructie, rijke teksten en actieve verwerking. Door deze aanpak gestructureerd toe te passen, help je leerlingen teksten echt te begrijpen. Ga aan de slag met rijke teksten en thematisch leesonderwijs—en maak begrijpend lezen boeiender en effectiever!

Lianne Molkenboer

Literatuurlijst

Buhrs, H. (2024). Effectief leesonderwijs in de praktijk. Een kennisrijke aanpak voor de basisschool.
Uitgeverij Pica.
Catts, H. W. (2022). Rethinking How to Promote Reading Comprehension. American Educator, 45(4),
26.
Eskes, M. (2023). Begrijpend lezen in een doorlopende lijn. Een praktisch handboek voor de
basisschool. Uitgeverij Pica.
Fischer, D. & Frey, N. (2012). Close reading in elementary schools. The Reading Teacher, jrg.66(3), 179-188. https://doi-org.saxion.idm.oclc.org/10.1002/TRTR.01117
Houtveen, T. & Van Steensel, R.C.M. (2022). De zeven pijlers van het onderwijs in begrijpend
lezen. Stichting lezen, nr. 35. Eburon.
Murphy, P. K., Greene, J. A., Firetto, C. M., Li, M., Lobczowski, N. G., Duke, R. F., … & Croninger, R. M.
(2017). Exploring the influence of homogeneous versus heterogeneous grouping on students’ text-based discussions and comprehension. Contemporary Educational Psychology, 51, 336-355.
Van Koeven, E., & Smits, A. (2020). Effectief literatuuronderwijs: Een praktische didactiek voor het
voortgezet onderwijs. Bussum: Uitgeverij Coutinho.