Van lezer naar denker, de kracht van aantekeningen!

We lezen elke dag; artikelen, boeken, rapporten, social media. Maar hoeveel daarvan beklijft echt? Vaak glijden woorden slechts vluchtig langs, zonder dat ze ons echt aan het denken zetten. Lezen met een pen in de hand dwingt je tot vertraging, tot nadenken. Door tijdens het lezen aantekeningen te maken, verlicht je de druk op je werkgeheugen, breng je orde aan in de informatie en bouw je tegelijkertijd aan iets wat erg belangrijk is: je eigen denkstem. In dit blog ontdek je waarom actief lezen niet alleen slimmer, maar ook effectiever is.

Actief lezen: met de pen in de hand

Als we willen dat leerstof echt blijft hangen bij leerlingen, is het belangrijk dat zij actief met een tekst aan de slag gaan. Een effectieve manier om dit te doen, is lezen met de pen in de hand. Hierbij gaan leerlingen als het ware in gesprek met de tekst: ze onderstrepen of markeren belangrijke delen, maken aantekeningen in de kantlijn en schrijven korte samenvattingen of vragen op. Deze manier van werken stimuleert actief denken tijdens het lezen. In plaats van de tekst passief tot zich te nemen, verwerken leerlingen de informatie bewust. Ze moeten nadenken over wat belangrijk is, verbanden leggen en de inhoud in eigen woorden herformuleren.

Dit type aanpak sluit aan bij wat binnen de cognitieve wetenschap productieve leerstrategieën worden genoemd (Surma et al., 2019). Door actief en doelgericht met de leerstof aan de slag te gaan, bouwen leerlingen nieuwe kennis op. Dit vereist meer inspanning en betrokkenheid, maar juist daardoor wordt de leerstof beter begrepen en opgeslagen in het langetermijngeheugen. Daarnaast biedt actief lezen ook belangrijke ondersteuning aan het werkgeheugen.

Cognitieve voordelen van actief lezen

Tijdens het lezen moet het werkgeheugen voortdurend bepalen welke informatie belangrijk is om te onthouden en welke losgelaten kan worden (Pont, 2025). Omdat het werkgeheugen beperkt is, kan er snel een overload ontstaan: leerlingen verliezen het overzicht en begrijpen daardoor niet meer goed wat ze lezen. Ze kunnen geen verbanden meer leggen tussen zinnen of alinea’s. Zo’n overload kan ook versterkt worden door emoties.

Wanneer leerlingen merken dat ze de grip op de tekst verliezen, kan dat stress opleveren. En stress verstoort juist het vermogen van het brein om informatie te verwerken; de aandacht raakt versplinterd (Pont, 2025). Door lezen met de pen in de hand wordt dit proces ondersteund. Leerlingen kunnen belangrijke informatie markeren of visualiseren, waardoor ze beter onthouden wat relevant is. Moeilijke begrippen worden letterlijk uitgelicht, en de structuur van de tekst wordt overzichtelijker. Dit ontlast het werkgeheugen en vergroot de kans op goed begrip van de tekst. Je ziet deze strategie dan ook steeds vaker terugkomen in lesmethodes.

Verschillende soorten van actief lezen

Er zijn twee soorten van actief lezen. Je kunt in de tekst aantekeningen maken, door vraagtekens en uitroeptekens te plaatsen. Ook kun je naast de tekst aantekeningen maken, door tekeningen en/of woorden te schrijven.

Aantekeningen in de tekst

Het doel van de aantekeningen in de tekst maken is dat leerlingen bewust zijn over hun gedachten van de tekst, het helpt om zijn denkstem te horen (Van de Mortel en Ballering, 2021). Het bewust maken van je denkstem is belangrijk. Door je denkstem vraag je je continu af of je nog begrijpt wat je leest. Om een denkstem te ontwikkelen en deze cognitieve processen te leren zijn er vragen die je kunt stellen. Denk bijvoorbeeld aan:
– Begrijp ik wat ik lees?
>- Is deze informatie nieuw voor me?
>- Is dit belangrijk?
>- Wist ik dit al?

Je codeert de informatie in relatie met je leesdoel. Hierdoor zul je de kennis die je opdoet beter begrijpen en onthouden.

Het stellen van deze vragen noem je het coderen van een tekst (Van de Mortel en Ballering, 2021). De leerlingen geven als het ware hun gedachten weer. Het doel van coderen is het begrijpen van de inhoud. Er zijn drie cognitieve processen die de leerlingen leren bij het actief verwerken van de tekst.
1. Leerlingen selecteren belangrijk informatie uit een tekst.
2. De leerlingen organiseren de informatie in een logische mentale voorstelling (schema of grafiek)
3. En de leerlingen verbinden en integreren nieuwe kennis met eerder opgedane kennis.

Aantekeningen naast de tekst

Het doel van de aantekeningen naast de tekst is het ondersteunen van het tekstbegrip. De leerlingen schrijven steekwoorden op of maken visueel wat er in de tekst staat. De geschreven tekst wordt ondersteund met beelden, waardoor de kennis beter wordt onthouden en begrepen (Schmeier, 2021). Door gebruik te maken van verschillende kanalen, zoals auditief (eerst voorlezen), visueel (beeld bij geven) en motorisch (plaatje zelf maken), onthouden leerlingen de nieuwe informatie beter. Dit wordt de dual-coding theory genoemd van Allan Paivio (1925 – 2016). De didactiek van ‘slow-teaching’ speelt hier goed op in. Slow teaching zorgt ervoor dat in de les belangrijke zaken grondig worden overgedragen en de tijd krijgen om zich in het geheugen van de leerlingen te nestelen (Schmeier, 2021).

Soorten aantekeningen

Er zijn verschillende soorten aantekeningen, waarvan er hier twee omschrijven worden.
– De uitgelijnde aantekeningen zorgen voor het aanbrengen van focus in de les. Door vooraf na te denken over de hoofd- en bijzaken zorg je voor een doelgerichte les (Schmeier, 2020). Een uitgelijnde aantekening heeft een hoofdonderwerp en subkopjes met een korte notitie.
– De Cornell-aantekening is een schrijfblad ingedeeld in vakken. Uit onderzoek blijkt dat door de Cornell-aantekening de leerstof het beste wordt onthouden (Schmeier, 2020). Dit komt doordat je binnen de Cornell-aantekening actief bezig bent met het verwerken van de kennis. Aan de rechterkant van het blad maak je aantekeningen. Aan de linkerkant van het blad bedenk je (controle)vragen over de aantekeningen. Onderaan  het blad schrijf je een samenvatting. Daarnaast zorgt deze vorm van aantekeningen voor het inzetten van een terugblik van de les.

Het maken van aantekeningen helpt om structuur aan te brengen in een tekst. Leerlingen worden gestimuleerd om na te denken over de opbouw van de tekst en wat de kernboodschap is. Een duidelijke structuur bevordert het tekstbegrip: als leerlingen weten hoe de tekst is opgebouwd, kunnen ze de inhoud beter plaatsen en onthouden.
Elke tekstsoort kent bovendien zijn eigen structuur, zoals chronologische volgorde, een opsomming of oorzaak-gevolg. Door aantekeningen te maken aan de hand van deze vaste structuren – bijvoorbeeld in de vorm van schema’s of diagrammen – leren leerlingen om leerteksten doelgericht te analyseren. Zo ontwikkelen zij waardevolle leerstrategieën die hen niet alleen in het basis- maar ook in het voortgezet onderwijs veel voordeel opleveren.

Naast dat het maken van aantekeningen het onthouden versterkt, verbetert het ook de taalvaardigheid, het handschrift en de taakgerichtheid en geeft het rust in de les. Ook kun je de aantekeningen inzetten als een doelgerichte herhaling van de leerstof. Dit is vaak nog krachtiger dan het maken van de aantekening zelf (Schmeier, 2021).

Samenhang

Coderen wordt ingezet om leerlingen te leren focussen op hun denken tijdens het lezen. Aantekeningen visualiseren de groei van het tekstbegrip. Ze helpen de lezer onder woorden brengen wat hij nog niet begrijpt. De combinatie van aantekeningen maken en coderen is erg sterk. Deze manier versterkt het gevoel van eigenaarschap bij leerlingen. Ze krijgen beheersing over zaken die eerst verwarrend of nieuw waren. Leerlingen moeten lezen met hun oren, ogen, hoofd, hart en pen. Taal leer je immers door ervaringen te koppelen aan nieuwe informatie.

Taak van de leerkracht

Een ervaren lezer heeft deze denkstem automatisch. Op het moment dat hij iets niet begrijpt, zal hij herstel- en sturingsstrategieën gebruiken. Leerlingen zijn zich nog niet bewust van hun denkstem en moeten die ontwikkelen. Dit wordt het beste gedaan op het moment dat de leerkracht deze denkstem modelt. Daarna moeten de leerlingen het coderen inoefenen. De leerkracht observeert hen en geeft feedforward.

Leerlingen hebben de neiging alles te markeren of om alle onbekende woorden rondjes te zetten. Goed voorbeeldgedrag en een goede instructie is belangrijk. Tijdens de ik-fase (GRRIM) doe je voor wat er in jouw hoofd gebeurt als je een tekst leest. Je staat stil bij woorden die je niet kent. Bij zulke woorden plaats je een vraagteken in de tekst. Nieuwe kennis herken je door er een uitroepteken bij te zetten. Samen met de leerlingen bespreek je de belangrijke onderdelen van de alinea en markeer je deze informatie. Tijdens het lezen let je op de tekststructuur. Op het moment dat je opsommingen leest, model je deze tekststructuur en maak je naast de tekst opsommingen puntsgewijs, bijvoorbeeld met cijfers of bolletjes. Lees je een woord dat ze niet begrijpen, maak je een tekening naast de tekst om het woord te visualiseren.

De tekstsoort leent zich voor allerlei vormen van aantekeningen. Alles wat jij doet in de tekst, dat doen de leerlingen ook! Ben je bewust van het leesdoel (kennisoverdracht) en de structuur van de tekst. Wat wil je dat de leerlingen onthouden en op welke manier wordt dit beschreven? Je leesdoel(en) geven je focus om de tekst te lezen. De tekststructuur biedt je een keuze aan schematisering.
Leerlingen vinden luisteren en schrijven tegelijk meestal erg lastig. Ben je er bewust van dat multitasking ten koste gaat van zowel het luisteren als het schrijven (Schmeier, 2021).

Doorgaande lijn

Actief lezen kun je al vanaf de onderbouw toepassen. Ook bij begrijpend luisteren is het verhelderen en de opbouw van tekststructuur belangrijk. Door het maken van aantekeningen en coderen in te zetten vanaf de onderbouw, zorg je voor een doorlopende lijn binnen het begrijpen van teksten. In de onderbouw kan bijvoorbeeld de tekst van het prentenboek op het bord staan. De leerkracht kan dan een hartje tekenen bij nieuwe informatie en een vraagteken bij woorden die uitgelegd moeten worden. De leerkracht kan verwijzen naar de tekeningen in het boek die de tekst ondersteunen en de tekst in chronologische volgorde natekenen.

Actief lezen vraagt om iets meer inzet, maar de winst is groot. Door bewust met je pen aantekeningen te maken, orden je gedachten, leg je verbanden en geef je richting aan je begrip. Je verandert van een passieve lezer in een kritische denker. Uiteindelijk is het niet alleen de tekst die verandert, jij verandert ook. Je ontwikkelt je denkstem, en die blijft met je meepraten, ook als het boek allang dicht is.

Tara Quevedo Diaz- Verloo

Bronnen:

Buhrs, H. (2024). Effectief leesonderwijs in de praktijk: Een kennisrijke aanpak voor de basisschool. Uitgeverij Pica.
Eskes, M. (2023). Begrijpend lezen in een doorlopende lijn: Een praktisch handboek voor de basisschool. Uitgeverij Pica.
Hollingsworth, J., & Ybarra, S. (2024). Expliciete Directe Instructie 2.0: Tips en technieken voor een goede les. Uitgeverij Pica.
Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek. (2025, januari). Taal: Leidraad voor betekenisvol en functioneel taalonderwijs in groep 3-8. NRO.
Pont, E. (2025, april). De cognitieve fundamenten van leesbegrip. Remedial Teaching Magazine, 19(2), 14–16.
Schmeier, M. (2020). Bordwerk en aantekeningen: Slow teaching in de 21e eeuw. Uitgeverij Pica.
Surma, T., Vanhoyweghen, K., Sluijsmans, D., Camp, G., Muijs, D., & Kirschner, P. A. (2019). Wijze lessen: 12 bouwstenen voor effectieve didactiek. Ten Brink Uitgevers.
Van de Mortel, K., & Ballering, C. (2021). Verdiepend lezen. Uitgeverij CPS.