Waarom de ecologische pedagoog meer weg heeft van Pocahontas dan van een onderwijskundige

Ken je dat gevoel? Dat je als docent denkt: “Waarom luisteren ze niet gewoon?” en de kinderen op hun beurt denken: “Waarom luisteren zij nooit naar ons?” Welkom in het leven van een ecologische pedagoog en de ecologische pedagogiek.

Een eye-opener voor iedereen die met kinderen werkt

De master Ecologische Pedagogiek aan de HU was voor mij een eye-opener en ik gun deze ervaring aan iedereen die met kinderen werkt. Ecologische pedagogiek is niet in een paar woorden te vangen en zelfs een boek zou tekortschieten om uit te leggen wat ik heb geleerd, maar ik probeer in deze blog toch een stukje van de essentie te delen.

Kinderen als vuurtjes, geen nummers

Stel je voor: je stapt een school in waar kinderen niet alleen leerlingen zijn, maar mensen met dromen, talenten en verhalen. Ze zijn vrienden, buurtbewoners, gamers, voetballers en soms stille toeschouwers van onrecht. Hun wereld bestaat uit een netwerk van systemen zoals familie, wijk, school en straatcultuur die invloed hebben op hun gedrag en dromen. Elk kind is een vuurtje vol potentie. Vuurtjes die soms op het punt staan uit te gaan door de harde wind van straatcultuur, systeemdruk en ongelijkheid, maar die jij als pedagoog voorzichtig aanwakkert tot een warm en krachtig licht. Dit is waar ecologische pedagogiek voor mij om draait.

Luisteren met je hart.

De term libervox betekent voor mij letterlijk ‘de stem van het kind’. In plaats van kinderen te vertellen hoe ze moeten zijn, gaat ecologische pedagogiek over luisteren. Wat raakt hen? Waar worden ze boos van? Waar worden ze blij van? Als een meisje met een hoofddoek je vertelt dat haar doek is afgerukt in de tram, luister je. Niet alleen met je oren, maar ook met je hart. Niet om daarna een beleidsstuk te schrijven, maar om een veilige plek te creëren waar kinderen weer kunnen ademen. Haar verdriet, de onmacht en de verwarring lieten mij beseffen: er is werk aan de winkel. Niet door de hele wereld in één klap te redden, maar door te beginnen bij dat ene kind, die ene situatie. Daar liggen de wortels van ecologische pedagogiek: in de verbinding tussen kind, school, wijk en de systemen daaromheen.

Waarom luisteren moeilijk is

Luisteren betekent soms ook je eigen aannames bijstellen. Het vraagt moed om je eigen vooroordelen en aannames te onderzoeken en ruimte te geven aan de stem van kinderen. Ik moest eens streng optreden toen een kind iets riep wat ik niet begreep: “Kama Toedien Todan.” Verontwaardigd riep ik hem tot de orde, om er later achter te komen dat hij me juist wilde bedanken. We hebben er hard om gelachen. Zo leerde ik: soms zijn we zo bezig met de regels, dat we vergeten echt te luisteren.

Veel lichtpuntjes maken grote vuren

Ecologische pedagogiek is voor mij het zoeken en creëren van lichtpuntjes. Dat kan een talentenshow zijn waar kinderen elkaar toejuichen, of een debat over racisme waar hun stemmen echt gehoord worden. Het kan het gesprek in de pauze zijn, waarin een kind vertelt over zijn droom architect te worden, en jij de ruimte geeft om te groeien, een compliment tijdens de tekenles of een glimlach omdat je hun naam goed uitspreekt. Kleine momenten? Zeker. Klein, maar met een grootse impact.

Amsterdam Nieuw-West als leerplek

In Nieuw-West leer je dat systemen niet vanzelf rechtvaardig zijn. De wijk heeft last van framing, segregatie en beleid dat sneller in Zuid dan in Nieuw-West landt. Maar Nieuw-West is ook een plek waar kinderen trots op zijn, waar diversiteit geen woord op papier is, maar zichtbaar wordt in de geuren van de baklava en de verhalen op het schoolplein. Kinderen nemen gedrag uit de straatcultuur mee naar school, en geef ze eens ongelijk. Wanneer systemen verwarrend zijn en regels niet consequent worden toegepast, gaan kinderen hun eigen regels maken. Petten die niet af willen, telefoons die toch in de les blijven: achter dat gedrag schuilt vaak frustratie, onzekerheid en het zoeken naar autonomie. Als pedagoog kun je hier met een knipoog op inspelen, door niet meteen in strijd te gaan, maar te onderzoeken wat erachter zit.

Van ego naar eco

De ecologische pedagoog stapt af van ego (ik weet wat goed is voor jou) naar eco (wij dragen samen zorg voor elkaar en de wereld). Dit vraagt om vertraging, luisteren en het zoeken naar verbinding, zelfs als dat betekent dat je soms je plannen moet aanpassen omdat kinderen met betere ideeën komen. Kinderen verdienen een school waar ze zich veilig en gezien voelen, waar diversiteit niet alleen een woord op een poster is, maar zichtbaar in de dagelijkse praktijk. Waar we samen leren, maar ook samen lachen. Waar we niet alleen denken in systeemveranderingen, maar beginnen bij wat er voor dat ene kind vandaag nodig is.

Waarom Pocahontas?

Waarom heeft de ecologische pedagoog meer weg van Pocahontas dan van een onderwijskundige, kun je je afvragen? Misschien omdat ecologische pedagogiek vraagt om verwondering, verbinding en het lef om dingen anders te doen, ook als je soms natgeregend wordt in de storm van systemen en regels. Zoals Pocahontas zingt: “You’ll learn things you never knew you never knew.” Luisteren naar kinderen is als Pocahontas zijn in de klas: je hoort de kleuren van de wind en de fluisteringen van verhalen die anders onopgemerkt blijven. Je leert te vertragen, écht te luisteren en je te verwonderen over de wijsheid die kinderen al in zich dragen. En zoals ze zingt: “How high does the sycamore grow? If you cut it down, then you’ll never know.” Ook in de klas geldt: hak een boom niet te snel om, want je weet nooit hoe groot hij had kunnen worden. De ecologische pedagoog kiest ervoor nieuwsgierig en zacht te blijven voor de potentie in elk kind en laat de kleuren van de wind de weg wijzen.

Tot slot

Ecologische pedagogiek is geen toverstaf, maar een manier van kijken naar kinderen en de wereld met humor, geduld en verwondering. Je weet nooit precies wanneer de lichtpuntjes die je plant opkomen, maar als je met een kind lacht, luistert en samen leert, weet je dat er iets groeit. Dat is de kracht van de ecologische pedagoog: lichtpuntjes creëren zodat vuurtjes blijven branden, voor de kinderen en voor onszelf.

Een warme groet en fijne vakantie gewenst aan alle vuurtjes en pedagogen die elke dag een stukje kleur aan de wind geven.

Josette Scheeper