Burgerschap, diversiteit en inclusie

Waarschijnlijk heb je de afgelopen tijd deze woorden meermaals voorbij zien of horen komen. Misschien wel zo vaak dat je door de bomen het bos niet meer kan zien. Of ben jij degene die deze woorden het vaakst gebruikt als aanjager hiervan? In deze blog gaan we dieper in op Burgerschapsonderwijs, inclusie en diversiteit.

De opdracht
Diversiteit

De samenleving waarin wij leven en de omgeving waar kinderen opgroeien wordt steeds diverser. Deze diversiteit uit zich niet alleen in de etniciteit, maar ook in taal, religie, geslacht en leeftijd. Vooral in de grote steden in Nederland zien we deze vorm van diversiteit veel terug. In sommige van deze steden spreken we niet meer over diversiteit, maar over superdiversiteit. Hieronder verstaan we dat er geen grote autochtone groep is met verschillende minderheden, maar dat de minderheden samen de grootste groep zijn. Hierbij gaat het om de zogeheten majority-minoritysteden. Voorbeelden hiervan in Nederland Amsterdam, Rotterdam en Den Haag.

Inclusie

Het doel is dat we in deze diversiteit niet alleen naast elkaar leven, maar met elkaar leven. Dit heeft een inclusieve stad, inclusief land en een inclusieve wereld als gevolg. Het lijkt misschien dat een grote diversiteit automatisch tot inclusie leidt, maar dat is niet het geval. Bij diversiteit gaat het over de verschillen, terwijl het bij inclusie gaat over het omgaan met deze verschillen. Ook heeft inclusie betrekking op de deelname aan de samenleving. Hierbij heeft ieder individu dezelfde kansen en rechten, ongeacht iemands financiële situatie, achtergrond en gezondheid etc. Beide begrippen kunnen dus niet zonder elkaar bestaan.

Burgerschap

Een inclusieve samenleving ontstaat niet van de één op andere dag. Hierbij komt dan ook het burgerschapsonderwijs om de hoek kijken. Dit is niet iets nieuws, want in 2006 was deze wettelijke burgerschapsopdracht er al. In 2021 is deze wetgeving echter herzien en aangevuld, waardoor aan dit thema vernieuwde aandacht geschonken wordt vanuit de onderwijsinspectie.

In deze burgerschapsopdracht staan verschillende thema’s centraal; zo moeten leerlingen leren over de basiswaarden van de Nederlandse rechtstaat en democratie. Daarnaast moet de leerling sociale en maatschappelijke competenties bijgebracht worden. Ook gaat het om het bijbrengen van kennis en respect voor verschillen in de samenleving.
De school is een uitstekende oefenplaats om op een goede manier kennis te maken en om te leren gaan met diversiteit, mits hiervoor de veiligheid geboden kan worden.

Hoe dan..?

Uit cijfers blijkt dat dit een grote en uitdagende opdracht voor veel basisscholen als we kijken naar het aantal herstelopdrachten op het gebied van burgerschap het afgelopen jaar. Dit wordt veroorzaakt doordat scholen veel vrijheid krijgen over het vormgeven van het burgerschapsonderwijs. Deze vrijheid is gegeven aan scholen, zodat zij hun onderwijs af kunnen stemmen op de leerling populatie, zolang dit binnen de wettelijke kaders valt. Dit blijkt in de praktijk echter een uitdaging om vorm te geven.

Methode

Als school zijn er veel manieren om aan de burgerschapsdoelen te voldoen. Zo kan er gekozen worden voor speciale burgerschapslessen, waarin de verschillende onderdelen terugkomen. Uit onderzoek blijkt echter dat het integreren van burgerschapsdoelen in bestaande vakken die al onderdeel zijn van het curriculum leidt tot een beter resultaat. Op de basisschool worden echter veel vakken gegeven, waarbij diverse thema’s van burgerschap naar voren komen, bijvoorbeeld begrijpend lezen en wereldoriëntatie. Verder zijn er SEO-methodes, waarin burgerschapsdoelen verweven zijn (Vreedzaam, Kwink, KiVa) etc.

De leerkracht doet ertoe!

De leerkracht is een grote rol toebedeeld als het gaat om burgerschapsonderwijs. De leerkracht zorgt ervoor dat een veilige en fijne sfeer in de klas heerst. Veiligheid is cruciaal als het gaat om op een fijne en respectvolle manier het gesprek aan te gaan over diversiteit. Daarnaast is de leerkracht een identificatiefiguur voor leerlingen.. Het is daarom belangrijk om als leerkracht je bewust te zijn van je eigen normen, waarden en standpunten. Dit zal namelijk onbewust of misschien wel bewust het onderwijs beïnvloeden. Als laatste geef je als leerkracht de lessen, waarin je de koppeling kunt maken naar de verschillende burgerschapsonderdelen.

De leerling als basis

Zoals hierboven beschreven krijgen scholen veel vrijheid als het gaat om het inrichten van burgerschapsonderwijs. Dit om het burgerschapsonderwijs af te stemmen op hun eigen leerlingenpopulatie. De leerling is in deze dus aan het woord en het is belangrijk om te luisteren naar deze stem van de lerende. Het is dus belangrijk dat het burgerschapsonderwijs aansluit bij de behoeftes en vragen die de leerlingen hebben. De stem van de lerende dient serieus genomen te worden en vraagt soms van de leerkracht om even een stapje terug te doen.
School als oefenplaats
De school is een mooie oefenplaats als het gaat om omgaan met diversiteit met als doel inclusief samenleven. In een veilige omgeving kunnen leerlingen elkaar echt ontmoeten, bevragen en samen ontdekken. Het is een minisamenleving en legt de basis voor het samenleven later.

Wat als….?

– Je lesgeeft op een school met weinig diversiteit?
Ook voor deze leerlingen is het belangrijk om te leren over de diversiteit die in de samenleving te vinden is. Later zullen ze als student of werkende ook hierin terechtkomen. De basisschool is hiervoor een mooie oefenplaats. Als school is het een idee om gastsprekers uit te die iets kunnen vertellen of hun cultuur, religie enz. Of op bezoek te gaan bij een religieuze instelling als een kerk, synagoge of moskée.

– Je het spannend vindt om zelf nieuwe culturen te ontdekken en bang bent om anderen onjuist aan te spreken?
Ja, dat kan spannend zijn. Echter als er sprake is van oprechte belangstelling en vragen, dan bestaan er geen foute vragen. Het gesprek voeren vanuit een basis van gelijkheid en respect is toch ook iets wat we de kinderen mee willen geven?

– Jij wel aandacht wil voor burgerschap, maar je collega’s niet?
Ten eerste zullen ze wel iets aan burgerschap moeten doen, aangezien dit wettelijk verplicht gesteld is. Maar het begint echter bij jezelf en het leggen van een mooie basis met de kinderen in jouw klas. Wees als een inspirator, niet alleen voor maar ook samen met de kinderen, voor je collega’s.

Vragen of meer weten?