Stel je voor: een groep leerlingen zit in de kring, luisterend naar een prentenboek over het heelal. De juf stelt een vraag: “Wat zie je aan de nachtelijke hemel?” Sommige kinderen noemen de maan en de sterren, anderen blijven stil. Maar wanneer de klas eerst een week lang leert over planeten, sterrenstelsels en zwarte gaten, verandert het gesprek. Nu vertellen kinderen over de Melkweg, benoemen planeten bij naam en stellen vragen als: “Hoe ontstaan eigenlijk vallende sterren?”

Dit voorbeeld laat zien hoe kennis een onmisbare rol speelt in taalontwikkeling. Het thema ‘heelal’ biedt niet alleen nieuwe woorden, maar geeft leerlingen ook de inhoud om die woorden zinvol te gebruiken. In het basisonderwijs liggen juist hier kansen: door kennisaanbod te integreren binnen kernconceptdoelen van literatuur en mondelinge taal, maken we taal rijker, gesprekken diepgaander en leren betekenisvoller.

Kennisgericht onderwijs

Het overbrengen van kennis in het basisonderwijs is essentieel. Kennis stelt kinderen in staat de wereld te begrijpen en er actief aan deel te nemen. Het vormt de basis voor zelfredzaamheid binnen de maatschappij. Omdat niet alle kinderen opgroeien in een omgeving die van nature rijk is aan kennis, is het van groot belang dat scholen hierin een stimulerende en compenserende rol vervullen. Bootsma en Naaijkens (2023) beschrijven in hun boek ‘Bijna alles wat je moet weten over thematisch onderwijs’ drie belangrijke elementen die tot stand komen wanneer je kennisgericht onderwijs aanbiedt:

1. Op het moment dat je kennis hebt over onderwerpen, leg je gemakkelijker verbanden en heb je een rijke voorstelling van abstracte begrippen.
2. Kennis heeft een relatie tot het ontwikkelen van een goede leesvaardigheid. Je begrijpt een tekst beter en doet hierdoor nieuwe kennis op.
3. Je woordenschat vergroot, waardoor je vloeiend gaat lezen.

Hirsch (1987) beschrijft in zijn onderzoek naar kansengelijkheid hoe samenwerking tot stand komt door gedeelde kennis. Hij observeerde drie personen die elkaar nauwelijks verstonden. Dit wordt geïllustreerd in een Venn-diagram, waarin elke cirkel een individu vertegenwoordigt. De overlap tussen de cirkels symboliseert de gedeelde kennis die ontstaat tijdens samenwerking (Hirsch, 1987). De overlap is de gedeelde kennis die te klein is om elkaar te kunnen begrijpen (Bootsma en Naaijkens, 2023).

Dit voorbeeld doet me denken aan het bovenstaande voorbeeld over het heelal. Enkele kinderen hebben kennis over het onderwerp en doen actief mee met het verhaal. Andere zeggen niks en zijn stil. Een mooi onderzoek waaruit blijkt dat wanneer je meer kennis hebt, je elkaar ook beter begrijpt. Willen we met elkaar echt werken aan kansengelijkheid, dan is het aanbieden van kennis noodzakelijk. Gedeelde kennis smeedt een onderlinge band (Bootsma en Naaijkens, 2023).

Kennis over onderwerpen, het leggen van verbanden

Om kennis van het kortetermijngeheugen naar het langetermijn geheugen te laten verankeren is het nodig dat kinderen voorkennis aangeboden krijgen over een thema. En op het moment dat deze er is, kunnen de laatjes opengaan om de nieuwe kennis hierin op te slaan. Thematisch werken voorkomt een cognitieve overbelasting, omdat de kennis die in het langetermijngeheugen zit ondersteund wordt met de teksten die de kinderen lezen binnen een thema. Het is belangrijk dat kinderen in aanraking komen met nieuwe thema’s, zodat zij hun kennis kunnen blijven uitbreiden. Om te begrijpen wat je leest, is het noodzakelijk dat je relaties legt met de kennis die je al bezit (Eskes, 2023).

Kennis en de relatie tot leesvaardigheid

In Nederland is begrijpend lezen een apart vak, maar in andere landen is dit niet het geval. Lezen is namelijk een manier om leerstof tot je te nemen (Eskes, 2023). Het is een doel (leren lezen) en een middel (kennis tot je nemen). Grootschalig onderzoek laat zien dat het werken aan tekstbegrip door middel van kennisopbouw heel succesvol is. Het is belangrijk dat de manier waarop je een tekst aanpakt, en hoe je het leesgedrag stuurt, wordt onderwezen. Maar het liefst in relatie met onderwerpen die kennis aanbieden. Denk aan geschiedenis, aardrijkskunde of thema’s. Deze vakken zijn vaak zo ingericht dat kennis wordt gelezen, hierdoor is het koppelen van zaakvakken aan begrijpend lezen goed te doen. Je leest bij deze vakken namelijk een tekst om te lezen (kennis opdoen). Kennisontwikkeling draait om het vormen van kennisnetwerken die bestaan uit samenhangende concepten (Houtveen et al., 2019).

Door meerdere weken achter elkaar binnen een thema te werken, ontstaat er verdieping en een bredere context waarin kennis zich kan ontwikkelen. Dit is vooral effectief wanneer kennis wordt gekoppeld aan thematisch onderwijs. Denk bijvoorbeeld aan een schoolbreed thema als ‘Lang geleden’, waarin geschiedenisdoelen centraal staan, of ‘Binnenstebuiten’, waarbij leerlingen van groep 1 tot en met 8 zich verdiepen in het menselijk lichaam.

Taalvaardigheden ontwikkelen

Wanneer kennis het uitgangspunt is binnen een thema, draagt dit bij aan kansengelijkheid. Kinderen ervaren het thema doordat het wordt verrijkt met diverse teksten, zoals prentenboeken, samenleesboeken en informatieve teksten. Dit biedt niet alleen inhoudelijke verdieping, maar ondersteunt ook de taalontwikkeling: leerlingen bouwen een bredere woordenschat op, verbeteren hun mondelinge taalvaardigheid en ontwikkelen een sterkere taalvaardigheid in het algemeen. Binnen een thematische aanpak krijgen kinderen de mogelijkheid om diepgaand met taal en kennis aan de slag te gaan, wat hen beter voorbereidt op het begrijpen van complexe teksten in de toekomst (Vaessen-Moonen, 2025).

Daarnaast bevordert thematisch werken het vermogen om teksten te interpreteren, te reflecteren en te evalueren. Dit draagt bij aan diep lezen, een vaardigheid waarbij leerlingen teksten niet alleen begrijpen, maar ook analyseren en kritisch benaderen (Buhrs, 2024). Deze vaardigheden zijn essentieel om de wereld om hen heen te begrijpen en zichzelf in verhouding tot die wereld te zien. Als leerkracht is het belangrijk dat jij deze hogere denkvaardigheden stimuleert. Je kunt dit doen door literaire gesprekken te voeren met de kinderen. Enkele voorbeelden van prikkelende open vragen kunnen zijn:

– Zou het een verschil maken als…?
– Mijn mening over het verhaal is…?
– Wat als het verhaal in een andere tijd/plaats zou afspelen, dan…?
– Ik vraag me af waarom…?

Ook bij kinderen die een andere thuistaal hebben, is het stellen van diepere vragen over een tekst belangrijk. Op het moment dat een kind het antwoord op de vraag eerst onder woorden mag brengen in zijn eigen taal en vervolgens mag verwoorden in het Nederlands, zal dit helpen om de goede verbinden te leggen met de betekenis.

Woordenschat en vloeiend lezen

Wanneer je veel leest, ga je automatisch vloeiender lezen. Vloeiend lezen is belangrijk om een tekst te kunnen begrijpen. Onder vloeiend lezen wordt volgens Eskes (2020) vlot-, accuraat- en expressief lezen verstaan. Vlot lezen is belangrijk, omdat je het werkgeheugen niet overbelast. Je bent dan niet meer bezig met decoderen van letters, maar je kunt je focussen op de kennis die je leest. Het veelvuldig lezen van teksten zal ervoor zorgen dat je steeds meer en vlotter gaat lezen. Ook draagt het veelvuldig lezen bij aan de woordenschat van de kinderen. Binnen rijke teksten zitten woorden die je expliciet kunt aanbieden en met scaffolding kunt ondersteunen, zeker voor meertalige kinderen. Het gebruikmaken van de BAK (Basiswoordenlijst Amsterdamse Kleuters, 2009) of WAK (Woordenlijst Amsterdamse Kinderen; Kuiken & Droge, 2010) zou effectief kunnen zijn als je deze binnen het thema samenvoegt. Op deze manier zullen meertalige kinderen deze basiswoorden beter toepassen, omdat het geïntegreerd wordt aangeboden (Vaessen-Moonen, 2025)

Wanneer kennis centraal staat binnen een thema, ontstaat er een krachtige verbinding tussen literatuur, mondelinge taal en begrip. Door leerlingen een rijke basis aan kennis te bieden, geven we hen niet alleen de woorden om te praten over een onderwerp, maar ook de inzichten om het écht te begrijpen. Dit maakt gesprekken diepgaander, verhalen betekenisvoller en leren effectiever.

Als we kinderen willen inspireren en uitdagen, moeten we niet alleen inzetten op taalvaardigheid, maar ook op de kennis die deze taal draagt. Want kennis is meer dan feiten – het is de sleutel tot verwondering, verbinding en groei.

Bronnen:

Bootsma, P., & Naaijkens, F. (2023). Bijna alles wat je moet weten over thematisch onderwijs. Pica.
Vaessen-Moonen, J. (2025). Door taal de wereld ontmoeten. Boom.
Buhrs, H. (2024). Effectief leesonderwijs in de praktijk. Pica.
Eskes, D. (2023). Begrijpend lezen in een doorlopende lijn. Pica.

Tara Quevedo Diaz-Verloo