Digitalisering versus buitenspelen

Hoe zag jouw weekend eruit? Ik heb gegamed…en dan volgt er vaak een verhaal waarbij allerlei hoofdfiguren en acties uit de game de revue passeren. Herkenbaar voor jou als leerkracht? Feit is dat de schermtijd de afgelopen jaren onder kinderen enorm is toegenomen en dat er steeds minder wordt buiten gespeeld. En dat terwijl aangetoond is, dat buitenspelen en de invloed van een groene omgeving behalve fysieke voordelen ook een positieve invloed heeft op de psychische gesteldheid en het welbevinden van kinderen. Kinderen die goed in hun vel zitten, zullen op hun beurt ook makkelijker gebruik kunnen maken van hun aangeboren talenten.
En dat is nog niet alles. Kinderen die ervaren dat ze onderdeel zijn van de natuur, (want ja jij en ik zijn ook natuur), zullen uiteindelijk ook meer zorg gaan dragen voor de omgeving en hun medemens. Het heeft dus een effect op hun gedrag en het nemen van verantwoordelijkheid hierin. En dat is best een uitdaging gezien de toenemende milieuproblematiek als klimaatverandering en stikstofissues waar de huidige generatie mee te dealen heeft.

Zoeken naar balans

De digitale ontwikkelingen zijn niet weg te denken uit onze maatschappij en bieden op hun beurt veel mogelijkheden, maar het zoeken naar een gezonde balans hierin is de uitdaging van deze tijd. En wat kunnen we als school, team en/of als individuele leerkracht hierin betekenen? Hoe kunnen we het inpassen in het huidige schoolsysteem en lesrooster, met in acht neming van eisen en opgestelde kerndoelen?

Een veel gehoorde kreet onder leerkrachten in het basisonderwijs is, dat er gezien het overvolle programma geen tijd overblijft voor natuuronderwijs en buitenopdrachten. Maar misschien moeten we niet te groot denken, elke stap is er een. Je verkeert in een luxe positie als er een bos of ander natuurgebied op loopafstand van je school is. Ook een tinyforest naast de school of een groen schoolplein biedt natuurlijk mogelijkheden. Maar er zijn genoeg scholen in meer stedelijk gebied die zonder moeten doen. En ook dan kun je buitenonderwijs geven!

Wat zijn de voordelen van buitenonderwijs?

Cognitief

In Nederland is er nog geen onderzoek gedaan naar de invloed van buitenonderwijs op de leerprestaties van basisschoolleerlingen. Wel blijkt uit buitenlands onderzoek dat het volgen van lessen buiten de leerprestaties kan ondersteunen. Ander onderzoek toont aan dat de betrokkenheid van kinderen groter is als ze buiten les krijgen.

Sociaal-emotioneel

In Scandinavië is buitenonderwijs heel gewoon en staat dit structureel op het lesprogramma. Kinderen leren onder alle weersomstandigheden zich aan te passen. Zijn we hier geneigd, snel binnen te blijven met de kinderen , omdat het regent, daar wordt al vroeg geleerd hoe om te gaan met tegenslag. “Slecht weer bestaat niet, alleen slechte kleding”. Het maakt de kinderen weerbaarder en het vertrouwen wordt gesterkt. Het onderwijs is daar minder prestatiegericht en speciaal onderwijs is er niet. Het onderwijs is inclusief en wordt geroemd vanwege de sociale samenhang, oudere kinderen zorgen voor de jongere kinderen. Bovenstaande wordt bevestigd door onderzoek, waarin de positieve invloed van buitenonderwijs op de sociaal-emotionele vaardigheden wordt onderstreept. De leerresultaten zijn in Scandinavië overigens goed en zoals je misschien wel weet scoren ze al jaren hoog op de Europese ranglijsten.

Fysiek

De fysieke aspecten van het buiten leren mogen ook niet onderschat worden. Het voorkomt overgewicht en de motorische vaardigheden worden verder ontwikkeld. Daarnaast is aangetoond dat bewegend leren een toegevoegde waarde heeft bij het eigen maken van de leerstof. Het voelend leren, met al de zintuigen, maakt dat de ervaring als het ware in het lichaam verankerd wordt. Daarnaast versterkt verblijf in de frisse buitenlucht en het wroeten met de handen in de aarde het immuunsysteem van kinderen.

Buitenonderwijs breed inzetbaar

Misschien mag inmiddels duidelijk zijn, dat het een misvatting is te denken, dat je buiten alleen natuuronderwijs zou kunnen geven. Vakken als rekenen, spelling, aardrijkskunde en techniek lenen zich ook goed voor het buitenonderwijs. Te denken valt ook aan het creëren van zitmogelijkheden buiten, waar kinderen in de nabijheid van groen kunnen gaan lezen (b.v. in kring, of halve kring).

De instructie geven en de lesstof behandelen doe je overigens liever in het klaslokaal. Buiten laat je de kinderen meer op een betekenisvolle wijze middels opdrachten met de aangeboden lesstof aan de gang gaan. Zie je dat ze de opdrachten binnen volgens de methode in de werkboeken kunnen maken, buiten komen ze voor nieuwe uitdagingen te staan.
Neem bijvoorbeeld de rekenles over oppervlakte en omtrek. Hoe meet je met een meetlint de omtrek van de stam van een boom? Dan moet je gaan samenwerken en bijvoorbeeld meer creatief gaan leren denken en worden dus ook heel andere vaardigheden getraind. Kinderen zullen eerder aangespoord worden zelf oplossingen te bedenken voor een probleem.
Ook woordenschat kan aan bod komen, want wat is eigenlijk de stam van een boom. Werkelijk fysiek contact met de boom doet zoveel meer dan een plaatje uit een boek.
Maar ook een betekenisvolle opdracht als, ontwerp nu zelf een vorm met een oppervlak van 4 m2, kan een uitdaging zijn. Een dergelijke opdracht vergroot misschien wel de kans dat ze later zelf ook in staat zijn om in hun eigen huis of tuin een vloertje of een terras aan te leggen.

Praktische buitenactiviteiten voor spelling en techniek

Het oefenen met de spellingscategorieën zou je ook buiten op het schoolplein kunnen doen. De kinderen rennen naar een bak of mand en pakken om de beurt een kaartje met daarop een spellingscategorie en schrijven een woord op. Wie bedenkt de meeste woorden! Naast het cognitieve aspect, zijn de kinderen na afloop ook gelijk weer frisser en vitaler en is er weer meer ruimte om kennis binnen in het klaslokaal op te nemen.
In het kader van het vak techniek zou je het bamboestieken (ook wel bamboe bouwen) kunnen inzetten. In het klaslokaal wordt eerst onderzocht wat een stevige constructie is (de driehoek) en dit wordt onderbouwd met kennis en voorbeelden.
Daarna gaan de kinderen met deze voorkennis naar buiten met als doel zo’n hoog mogelijk bouwwerk te maken. Ze gebruiken daarvoor bamboestokken en elastieken en werken in groepjes van 5 of 6 kinderen. De opdracht stimuleert het samenwerken, maar ook andere vaardigheden zoals: initiatief tonen, overzicht bewaren, met tegenslag leren omgaan, fijne motorische handelingen verrichten en ruimtelijk inzicht verwerven krijgen aandacht.

Buitenonderwijs zoveel meer dan kennisoverdracht

Afsluitend zouden we misschien mogen concluderen, dat het buitenonderwijs en het contact met de natuur alles in het kind samenbrengt. Hoofd, hart én handen. Het is zoveel meer dan alleen kennisoverdracht. Het gaat ook over ervaren, spelen en verwonderen. En verwondering is immers het begin van alle wijsheid (Aristoteles). En spelen de hoogste vorm van onderzoek (Albert Einstein).

Welk aanbod aan buitenlessen?

Positief is dat er al een aanbod van lesmaterialen is, waar we uit kunnen putten. We hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden!
Te denken valt aan het NME-aanbod bij jou in de buurt, gratis te downloaden lessen (IVN natuureducatie, NatuurWijs en Greenpeace), natuurdagen van NatuurWijs en lessen in het kader van de Nationale Buitenlesdag.
Het is een kleine greep uit het aanbod, maar vooral enthousiasme, vertrouwen en de bereidheid tot verandering zijn de sleutelwoorden die naar mijn idee ons onderwijs frisser en groener kunnen maken.

Geschreven door: Marieke Besse
Werkzaam als leerkracht op basischool: Over de Brug, locatie Hannie Schaft te Zaandam

Bronnen

-Geen natuur bij school? Toch naar buiten! Onderwijs van morgen.nl, 2021
-Onderwijs Noorwegen: veel naar buiten en elk kind doet mee. Fontys.nl, 2022
-Startnotitie natuurinclusief onderwijs (een theoretische basis), Collectief Natuurinclusief, 2023
-Trendrapport jeugd, natuur en gezondheid, IVN, 2012-2019