Wanneer je begint aan een nieuw schooljaar ben je al snel geneigd om in de sneltrein te stappen, want we staan immers al een aantal weken ‘stil. Vlot terug in het ritme, want dat is fijn voor onszelf én de kinderen. Voor we het weten razen we langs allerlei stations, doordat we aan het knallen zijn aan alle leerdoelen van het nieuwe schooljaar. Daar is niets mis mee, maar vergeet niet om stil te staan bij het belang van de eerste schoolweken. De eerste weken van het schooljaar zijn namelijk erg belangrijk voor het verloop van de rest van het jaar. De klas doorloopt dan de eerste fases van groepsvorming: forming-norming-storming-performing.

Forming

Een nieuw schooljaar betekent vaak een nieuw lokaal, een nieuwe leerkracht en (soms) nieuwe klasgenoten. Ook als een groep al langer bij elkaar is én als ze dezelfde leerkracht houden start het schooljaar met deze verkenningsfase. Na zes weken begin je namelijk altijd met elkaar (opnieuw) leren kennen. Wie ben ik? Wie ben jij? Wie zijn wij? Dit duurt doorgaans 1-2 weken.

Norming

Al tijdens de formingsfase begint het creëren van normen (afspraken). Dit gaat heel goed hand in hand met elkaar (opnieuw) leren kennen. Het biedt zelfs veiligheid als je hier als leerkracht direct mee begint.
Afspraken met elkaar maken zorgt er immers voor dat je vanaf moment één kan terugvallen op wat zij als groep belangrijk vinden.

Daarnaast creëert het duidelijkheid en zekerheid, wat voor de meeste mensen rust en veiligheid biedt. Laat dat nou precies één van de basisbehoeften zijn van de mens! (Maslow, 1987)
Ook probeer je hier als leerkracht al voor te sorteren op wat je wilt bereiken in de performingsfase: een positieve, veilige groep die zich intrinsiek houdt aan de formele groepsnorm.

Maak tijdens de normingsfase samen met de kinderen deze afspraken, zij moeten zich er immers aan gaan houden. Door ze te betrekken creëer je eigenaarschap en verantwoordelijkheid. Laat de afspraken voortkomen uit hun wensen voor een fijn schooljaar. Maak naast de afspraken ook een overkoepelend motto met elkaar, dit dient als groepsdoel voor het verdere schooljaar. Bespreek ook samen welk gedrag je bij de afspraak wilt horen en zien. Vergeet niet om bovenstaande duidelijk zichtbaar te maken in de klas, zodat je er op elk moment naar kan refereren.

Storming

Wanneer de verkenningsfase voorbij is en de groepsafspraken zijn opgesteld, merk je dit vaak heel goed in de klas. Het ‘uittesten’ is begonnen. Het kan letterlijk gaan stormen in de klas én daarbuiten. Dit proces gaat namelijk na schooltijd ook door. Wees je daar bewust van.

Grenzen worden opgezocht en overschreden. Er wordt ruzie gemaakt, invloed uitgeoefend en plekken in de groepshiërarchie worden opgeëist. Wees hier niet bang voor, dit hoort er namelijk bij en is heel normaal. Het heeft te maken met ‘erbij willen horen’. Bij wie wil of moet ik horen om veilig te zijn?

Deze fase vraagt veel begeleiding van jou als leerkracht, het is een heel belangrijke fase. Wees alert op wat er in de groep gebeurt. Sta hier dus voor jezelf, maar ook samen met de groep dagelijks, en het liefst op verschillende momenten van de dag, bij stil. De informele groepsafspraken worden in deze fase namelijk gevormd. Door hier bovenop te zitten, houd je regie op de groepsnorm (Van Overveld, 2021). Pak dus de regie! Stel daarbij vragen en onderzoek samen alternatieve oplossingen. Wat zijn onze afspraken? Hoort dit gedrag bij de afspraken die wij met elkaar gemaakt hebben? Hoe willen we het wel? Hoe zouden we daar samen voor kunnen zorgen? Positioneer in deze fase kinderen waarvan jij weet dat ze een positieve leidersrol kunnen uitdragen. Voer groepsgesprekken na gebeurtenissen, blijf groepsopdrachten uitvoeren en evalueer daarna hoe het ging.

Vergeet in deze fase vooral ook niet stil te staan bij wat er allemaal al goed gaat, want positiviteit helpt! Vier de kleine successen tijdens het (in)oefenen van gewenst gedrag en laat kinderen benoemen waar ze trots op zijn. Het is namelijk wetenschappelijk aangetoond dat een positieve benadering helpt bij het behalen van doelen! (Duckworth, 2016)

Performing

Na vier tot zes weken kun je merken dat er vanuit de afspraken die met elkaar gemaakt zijn, routines zijn ontstaan. Soms is dit sneller, maar het kan ook nog langer duren. Je hoopt dat dit de routines zijn waar je met de groep hard aan hebt gewerkt. Stop vooral niet met het investeren in je groep. Sociaal en emotioneel leren heeft het hele jaar door aandacht nodig. Zelfs wanneer je een positieve, veilige groep hebt, zul je met elkaar hieraan moeten blijven werken. Je wilt immers dat het zó blijft!

Het kan ook zo zijn dat de groep informele, negatievere normen heeft aangenomen. Je merkt dat er ‘onder water’ andere afspraken gelden dan de afspraken die de groep met elkaar heeft gemaakt (Bijlsma, 2015). Wanneer dit het geval is, dan zul je dit tij moeten gaan keren. Dat kan veel vergen van jou als leerkracht, maar ook zeker van de groep. Maar… het is zeker niet onmogelijk! Trek dan aan de bel en vraag om hulp… want je hoeft dit niet alleen te doen.

Van sneltrein naar stoptrein

In plaats van instappen en doordenderen in de sneltrein, zou je dus ook kunnen overwegen om in de stoptrein te stappen. Ook nu we al een week of vier onderweg zijn kan dat nog prima. Bouw rust in en kijk waar je staat in het groepsvormingsproces. Wat is ons doel dit schooljaar? Zijn de klassenafspraken gemaakt? Zijn deze duidelijk voor iedereen? Moet er iets veranderen of ben je al goed op weg? Laat de groep ook hier onderdeel van zijn, want het is eveneens hun proces.

Bouw vooral elke dag één of meerdere evaluatiemomenten in en sta stil bij gebeurtenissen die plaatsvinden in de groep. Dat kost nu misschien ‘veel’ tijd, maar later in het jaar ga je hier de vruchten van plukken. De betrokkenheid van de kinderen groeit, de motivatie wordt groter en uiteindelijk heeft het ook invloed op het welbevinden en de leerresultaten van de kinderen in de groep. Bovendien houd je hiermee meer regie in het groepsproces. Een win-winsituatie dus, het kiezen voor de stoptrein!

Daphne Hulsker

Bronvermelding:

Bijlsma, J. (2015). Klassenkracht: Met respect voor de klas.
Duckworth, A. (2016). De Grit-factor. De kracht van passie en doorzettingsvermogen.
Maslow, A.H. (1987). Motivation and personality.
Van Overveld, K. (2021). Gedragsoplossingen voor de moeilijke groep.