De overgang van groep 2 naar groep 3

Stel je voor: een kleuter zit lekker in zijn vel in groep 2. Hij krijgt volop ruimte om te spelen en te bewegen, werkt met thema’s die aansluiten bij zijn belevingswereld en mag zelf kiezen wanneer hij bepaalde taken uitvoert. Met plezier gaat hij naar school en kijkt uit naar groep 3, waar hij nog meer mag leren.

Na zes weken zomervakantie is het zover. Het kind mag eindelijk leren lezen, maar belandt ineens in een klas waar de dagen grotendeels zittend aan een tafel worden doorgebracht. Spelen lijkt geen plek meer te hebben. Hoewel de methode op papier passend is voor de leeftijd, mist deze de aansluiting bij de leefwereld van het kind. En dat terwijl hij maar zes weken ouder is dan aan het eind van groep 2.

De overgang van groep 2 naar groep 3 wordt door veel kinderen als abrupt ervaren. Maar het kan ook anders. Door goed aan te sluiten bij de ontwikkeling van jonge kinderen, kunnen we deze overgang soepeler en waardevoller maken.

Wat zegt de theorie over de overgang van groep 2 naar groep 3?

Onderzoek laat zien dat kinderen de overgang van groep 2 naar groep 3 regelmatig als belemmerend ervaren. Ze geven vaak aan dat ze in groep 3 nauwelijks meer mogen spelen, terwijl spel juist veel leermogelijkheden biedt.

Spelend leren is een combinatie van vrij spel en begeleid spel. Bij vrij spel kiezen kinderen zelf wat ze doen, met minimale sturing van de leerkracht. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een speel- werkmoment bij de kleuters. Bij begeleid spel is er een duidelijk leerdoel en wordt de leeromgeving zo ingericht dat kinderen actief aan dat doel werken, waar nodig met begeleiding van de leerkracht. Dit kan bijvoorbeeld een schrijfhoek zijn waar aan motorische doelen wordt gewerkt, maar ook een spel waarin rekendoelen ‘verstopt’ zijn. Onderwijs door middel van spelend leren ondersteunt de academische, sociaal-emotionele en cognitieve ontwikkeling van kinderen. Bovendien vormt het een brug naar formeel leren waarbij de focus ligt op gestructureerde lessen met instructie en verwerking, zoals die in groep 3 vaak gegeven worden voor rekenen en taal.

Door spelend leren ook in groep 3 een plek te geven, kunnen kinderen die nog niet volledig toe zijn aan formeel leren zich op hun eigen tempo blijven ontwikkelen. In de praktijk verdwijnt spel echter vaak na groep 2, terwijl onderzoek laat zien dat ook kinderen van 7 tot 12 jaar baat kunnen hebben bij spelend leren.

Intrinsieke motivatie door spelend te leren

Spelend leren draagt niet alleen bij aan de ontwikkeling van kinderen, het vergroot ook hun motivatie. Kinderen beleven plezier aan spel en leren betekenisvol wanneer het onderwerp aansluit bij hun belevingswereld. Volgens het SLO (Thematiseren met jonge kinderen: handreiking – SLO) is leren pas betekenisvol wanneer het onderwerp aansluit bij wat kinderen nieuwsgierig maakt en wanneer ze de opgedane kennis kunnen toepassen in hun dagelijks leven, de praktijk.

Wanneer in groep 1, 2 en 3 thematisch en spelenderwijs onderwijs wordt aangeboden dat inspeelt op hun belevingswereld, wordt er voldaan aan de basisbehoefte aan autonomie. Kinderen voelen zich vrij om zelf te ontdekken en ervaren dat ze met wat ze leren ook daadwerkelijk iets kunnen. Dit gevoel van autonomie, in combinatie met competentie en verbondenheid, vormt volgens de zelfdeterminatietheorie de basis voor motivatie.

Tijdens spelend leren zijn kinderen daarom vaak intrinsiek gemotiveerd. Ze willen leren, leren dieper en presteren uiteindelijk beter.

De oplossing zoeken bij groep 2?

Om de overgang tussen groep 2 en groep 3 soepeler te laten verlopen, passen sommige scholen juist dingen aan binnen groep 2. Door daar al eerder in te zetten op formeel leren, zouden kinderen beter voorbereid zijn op de eisen van groep 3. De theorie laat echter zien dat kinderen tot minstens zeven jaar nog leren op de manier die kenmerkend is voor jonge kinderen, zoals eerder beschreven. Vroegtijdig oefenen met formeel leren heeft dan ook weinig zin, omdat kinderen in die fase daar nog niet aan toe zijn. De oplossing ligt daarom niet in het naar voren halen van formeel leren in groep 2, maar in het aanpassen van de onderwijsvorm in groep 3. Hoe ziet dat eruit in de praktijk?

Thematisch werken in groep 3

De beste en makkelijkste manier om aan te sluiten bij de belevingswereld van jonge kinderen is door te werken in thema’s. Dit thema kan passen bij de dagelijkse praktijk van wat het jonge kind meemaakt of juist bij de fantasiewereld die deze kinderen nog hebben. Vervolgens kunnen veel leeractiviteiten passend bij dit thema worden aangeboden waarbij de doelen van de methode aan bod komen zonder dat de kinderen dit door hebben.

Als voorbeeld gebruik ik als thema De Schat. Door het thema te openen met flessenpost van een piraat worden de kinderen gestimuleerd om de brief van de piraat te lezen. Ze kunnen hem een brief terugschrijven waarbij ze zowel motoriek als spelling oefenen. Door schatkaarten te lezen en te tekenen wordt er gewerkt aan ruimtelijke oriëntatie rondom rekenen. Bij dit thema, wat ik zelf al eens in de praktijk heb uitgevoerd, kun je ook een muntenschat laten vinden en hierbij geld rekenen aanbieden of oefenen.

Door de fantasiewereld van de kinderen raken zij enorm gemotiveerd, ze vragen zich af of de piraat echt bestaat en zijn nieuwsgierig om meer te ontdekken. Bij mij in de klas konden de kinderen niet wachten tot de piraat een nieuwe brief stuurde. Soms gaf de piraat ook opdrachten waarbij weer andere doelen aan bod kwamen en omdat alles binnen het themaverhaal paste, wilden de kinderen maar al te graag aan de slag gaan.

Initiatief en inbreng van kinderen waarderen en gebruiken

Een andere manier om aan te sluiten bij de belevingswereld is door te luisteren naar wat kinderen opperen en hierin mogelijkheden te zien. Bij het thema kunst spraken we in de klas bijvoorbeeld over verschillende soorten kunst. Op die manier kwam ook muziek aan de orde en kwam een kind met het idee om een orkest te maken met de klas. De kinderen waren gelijk betrokken en wilden allemaal verschillende instrumenten van thuis meenemen. Naar aanleiding van dit idee zocht ik een tekst over een symfonieorkest om aan onze leesdoelen te werken.

Ook vond ik een filmpje waarmee de kinderen begrijpend luisteren kunnen oefenen. Aansluitend maken we met elkaar een opdracht waarbij de kinderen de opstelling van een orkest krijgen en met elkaar de juiste instrumenten op de juiste plek moeten schrijven. Hierbij hebben we uiteraard aandacht voor lettersporen en spellingsregels en komt natuurlijk woordenschat terug. Opnieuw is er hoge betrokkenheid, want het is een eigen idee en door in mogelijkheden te denken kan er ook aan verschillende doelen worden gewerkt. Het onderwijs lijkt hiermee meer op de manier van werken die de kinderen bij de kleuters gewend zijn en zo wordt de overgang tussen groep 2 en groep 3 kleiner.

Vormen van begeleid spel toepassen

Bij sommige lessen is formeel leren in groep 3 een belangrijk format. Denk hierbij aan een rekenles. Er zijn bepaalde doelen die in groep 3 worden aangeboden waarbij een les met een gestructureerde instructie en verwerking helpend zijn. In sommige gevallen niet eens zozeer voor het kind als wel voor de leerkracht om controle en zekerheid te ervaren.

Leerkrachten kunnen eenvoudig de overstap maken naar spelend leren door spellen bewust in te zetten. Op onze school gebruiken we hiervoor bijvoorbeeld een circuitvorm. In het circuit zetten we spellen in waarmee we werken aan een doel dat op dat moment centraal staat. Denk aan spellen van Met Sprongen Vooruit, maar ook een simpel ganzenbord, Halli Galli of een kaartspel werkt uitstekend.

Momenten van vrij spel in hoeken creëren

Een laatste voorbeeld van meer spel in groep 3 is door de kinderen daadwerkelijk vrij te laten spelen. Zoek naar mogelijkheden om tijd te maken in het rooster, bijvoorbeeld in de middagen. Bekijk welke ruimte beschikbaar is om uitdagende hoeken in te richten. Eventueel kunnen de kinderen in groep 3 in de hoeken van de kleuters spelen, maar nog mooier is het wanneer groep 3 zijn eigen hoeken heeft met materialen die aansluiten bij de leeftijd. Zorg ook voor een spelhoek die aansluit bij het thema waar kinderen op een vrije manier de opgedane kennis kunnen verwerken.

In mijn onderwijspraktijk zie ik dat kinderen ook tijdens hun vrije spel met een thema bezig blijven, als dat thema echt gaat leven. Bij het thema over De Schat tekenden ze bijvoorbeeld schatkaarten van de klas en vroegen mij vervolgens om hun schat in de klas te zoeken. Een mooi praktijkvoorbeeld van dat kinderen daadwerkelijk intrinsiek gemotiveerd raken!

Andere concrete tips voor een soepele overgang

Naast de bovengenoemde praktijkvoorbeelden zijn er ook enkele randzaken waar je aan kunt denken bij het verkleinen van de overgang tussen groep 2 en 3. Bijna iedere school heeft wel een kijkmoment in de nieuwe groep vlak voor de zomervakantie. Omdat de stap voor kinderen in groep 2 groot is, kun je meer van deze momenten inplannen, bijvoorbeeld 3 of 4. De kinderen leren de nieuwe groep en leerkracht al wat beter kennen, wat spanning wegneemt voor het nieuwe schooljaar.

De basis voor een soepele overgang is natuurlijk ook een goede samenwerking tussen de betreffende leerkrachten. Betrek bijvoorbeeld de groep 3 leerkrachten bij twijfel of een kind al kan doorstromen naar groep 3. Of ga eens bij elkaar in de klas kijken om het verschil zelf te ervaren. Daarnaast is het goed om met de groep 2 en 3 leerkrachten een gezamenlijke visie te vormen over de overgang. Bespreek met elkaar wat jullie belangrijk vinden, zowel in groep 2 als in groep 3 en maak afspraken over het aanbod in de verschillende jaargroepen. Ga daarnaast in gesprek over het ontwikkelingsniveau wat jullie van een kind verwachten om te starten in groep 3 en vergeet natuurlijk ouders daar niet in mee te nemen.

Los van deze concrete tips gaat het uiteindelijk vooral om spelend leren: een effectieve vorm van onderwijs in groep 3 naast formeel leren. Het vergroot de betrokkenheid en motivatie wat zorgt voor meer plezier en leerrendement bij de kinderen. Dus stel jezelf de vraag: welke aanpassing kan ik morgen doen om mijn groep in ieder geval één van de leerdoelen op het rooster spelend te laten leren?

Anne Meerdink