Tijdens mijn opleiding tot leraar basisonderwijs (PABO) en mijn opleiding tot onderwijsassistent heb ik het voorrecht gehad om vele scholen te bezoeken en deel te nemen aan verschillende onderwijsteams. Van openbaar en christelijk onderwijs tot Jenaplan, Dalton en Montessori: ik heb veel onderwijsvormen gezien en mogen ervaren. Toch is er geen enkele visie die zo’n indruk op mij heeft achtergelaten als de pedagogiek van Reggio Emilia. Toen ik daarmee in aanraking kwam, wist ik: dit is onderwijs zoals ik het voor me zie. Maar wat houdt deze pedagogiek precies in? Tijdens mijn minor dook ik hier diep in en had ik zelfs de kans om verschillende scholen in Reggio Emilia te bezoeken.

Wat is Reggio Emilia?

Reggio Emilia is een klein stadje in Noord-Italië. Onder leiding van filosoof en pedagoog Loris Malaguzzi ontstond hier na de Tweede Wereldoorlog een vernieuwende pedagogische benadering. Nu, ruim 50 jaar later, blijft deze pedagogische benadering zich ontwikkelen door kennisuitwisseling tussen praktijkmensen en theoretici uit diverse disciplines (Stichting Pedagogiekontwikkeling, 2024).

Door deze benadering zijn er in Italië 33 scholen voor kinderen van 0 tot 6 jaar, met als kern een ‘pedagogiek van luisteren’ in plaats van ‘vertellen’ (Stichting Pedagogiekontwikkeling, 2024).

De Reggio-Wijze

Toen de Reggio Emilia-benadering ontwikkeld werd, hebben betrokkenen veel onderzocht, besproken en geanalyseerd binnen veel ideeën, opvattingen en theorieën uit sociologie, psychologie en onderwijsfilosofie. De Reggio-aanpak is dan ook beïnvloed door de ideeën van diverse pedagogen, denk aan Piaget, Gardner, Bronfenbrenner, Vygotsky en Montessori.

De mensen die werken met de Reggio-aanpak beschouwen het als een ‘langlopend educatief onderzoeksproject waarin kinderen en volwassenen samen leren’ en erkennen het belang van inzicht in hoe kinderen leren (Reggio: Philosophy And Principles, z.d.). Onderzoek naar het denken en leren van kinderen vormt grotendeels de filosofie en pedagogiek van de Reggio Emilia-benadering. De fundamentele principes van deze pedagogiek draaien om het beeld van het kind, de honderd talen van kinderen, de rol van de leerkracht, wederzijdse relatie, een pedagogiek van luisteren en de omgeving als derde pedagoog (Reggio: Philosophy And Principles, z.d.).

Een kind spreekt wel Honderd Talen

De Reggio Emilia-pedagogiek richt zich voornamelijk op kinderen van voorschoolse en basisschoolleeftijd (0-6 jaar). De kern van deze pedagogiek is dat kinderen in de eerste jaren van hun leven hun persoonlijkheid ontwikkelen en dat ze bepakt zijn met wel honderd talen waarmee ze uitdrukking (kunnen) geven aan hun ideeën (FIZZ Marketing & Communicatie, z.d.).

‘Het kind heeft honderd werelden om te ontdekken, honderd werelden om uit te vinden, honderd werelden om te dromen. Het kind heeft honderd talen (en nog eens honderd honderd honderd), maar de school en de samenleving stelen er negenennegentig.’ – Loris Malaguzzi

Voorbeelden van deze talen zijn liedjes, tekeningen, toneelstukken, kleiwerkjes, etc. Fundamenteel in de visie van Reggio Emilia is het inzicht dat kinderen zelf al alle kwaliteiten in huis hebben om de wereld te ontdekken. Volwassenen zijn er om ze daarbij te ondersteunen, maar leren ook van de kinderen.

De Zeven Principes van Reggio Emilia

De pedagogiek van Reggio Emilia kent zeven uitgangspunten (FIZZ Marketing & Communicatie, z.d.):

1. Kinderen zijn in staat hun eigen leerproces te sturen – Kinderen willen graag leren en zijn actieve deelnemers aan hun eigen leerproces.
2. De gemeenschap is belangrijk – kinderen leren door samen te werken met klasgenootjes, ouders en leerkrachten.
3. Kinderen moeten aangemoedigd worden zichzelf uit te drukken – dit kan via drama, tekenen, beeldhouwen, schrijven, voordragen en andere expressievormen.
4. De omgeving is de “derde pedagoog” – De leeromgeving moet verrijkend en ondersteunend zijn.
5. Leerkrachten zijn partners, opvoeders en gidsen – zij observeren en begeleiden het leerproces, zonder rigide planningen vooraf.
6. Het leren van een kind moet gedocumenteerd worden – documentatie helpt bij reflectie en maakt het leerproces zichtbaar.
7. De betrokkenheid van ouders is cruciaal – ouders worden gezien als de ‘tweede pedagoog’ en spelen een actieve rol in het leerproces.

Naast deze principes spreekt de pedagogiek ook van drie pedagogen (FIZZ Marketing & Communicatie, z.d.):

1. Het kind zelf en de kinderen om hem heen – Kinderen leren van elkaar door samen te werken en problemen op te lossen.
2. De volwassene om het kind heen – Ouders, leraren en pedagogisch medewerkers observeren en begeleiden het leerproces.
3. De ruimte en materialen – De inrichting van een ruimte speelt een cruciale rol in het leren en stimuleren van creativiteit.

Het Atelier

Omdat kinderen zoveel talen kunnen bespreken, heeft elke Reggio-school een atelier met veel materialen. Dit wordt geleid door een atelierista, een kunstenaar die kinderen helpt om via creatieve middelen hun ‘honderd talen’ tot uiting te brengen (FIZZ Marketing & Communicatie, z.d.).

Documentatie als Leermiddel

Binnen Reggio Emilia ligt de focus niet alleen op het eindproduct, maar vooral op het leerproces. Dit proces wordt vastgelegd via documentatie. Dit helpt kinderen en volwassenen om het leerproces te evalueren en te reflecteren op hun ontdekkingen (FIZZ Marketing & Communicatie, z.d.). Dit kan ook wel herkend worden als een portfolio.

De Betekenis van het Plein / De Piazza

Het binnenplein van een school speelt een belangrijke rol in deze pedagogiek. Hier ontmoeten kinderen elkaar en leren ze om samen te leven. Het plein symboliseert onderwijs als een sociaal en interactief proces, waarbij kinderen zich onderdeel voelen van een grotere gemeenschap (FIZZ Marketing & Communicatie, z.d.).

Conclusie

Reggio Emilia is een pedagogische benadering die uitgaat van de kracht en creativiteit van kinderen. Het biedt een dynamische leeromgeving waarin kinderen, begeleiders en de ruimte als drie pedagogen samenwerken. Documentatie, reflectie en flexibiliteit zijn essentieel binnen deze aanpak. Voor mij is dit de manier waarop onderwijs zou moeten zijn: een proces van ontdekken, verwonderen en ontwikkelen op basis van intrinsieke motivatie en welbevinden.

Met deze benadering creëren we een leeromgeving waarin kinderen niet alleen leren, maar ook zichzelf en de wereld om hen heen echt leren kennen.

Meer weten?

Ben je benieuwd geraakt en wil je nog meer weten over de Reggio Emilia pedagogiek? Kijk dan op https://www.reggiochildren.it/en/.

Door: Carlo van der Zwart

Bronnen:

FIZZ Marketing & Communicatie. (z.d.). Loris Malaguzzi en Reggio Emilia: de honderd talen van het kind. https://nivoz.nl/nl/loris-malaguzzi-en-reggio-emilia-de-honderd-talen-van-het-kind
Reggio: Philosophy and principles. (z.d.). The Reggio Emilia Approach: An Enrichment Case Study. https://thereggioapproach.weebly.com/reggio-philosophy-and-principles.html
Stichting Pedagogiekontwikkeling. (2024, 15 november). Reggio Emilia – Stichting Pedagogiekontwikkeling. https://pedagogiekontwikkeling.nl/reggio-emilia/#:~:text=De%20Reggio%2Dbenadering%20is%20een,%2C%20groepsleiding%2C%20pedagogen%2C%20kunstenaars.