Tot ziens ,groep 8 (of 3, of 6…)

Laat ik me eerst even als nieuweling voorstellen: ik ben Pamela van Walbeek. Ik heb 25 jaar met hart en ziel voor de klas gestaan in het basisonderwijs en kort in het VO. Ik ken de momenten van intens genieten van mijn groep, de momenten van met mijn handen in het haar zitten rondom ingewikkeld gedrag — én het belang van afscheid nemen van je klas aan het eind van het jaar. Gezien ik hier meer over wilde weten, ben ik de post-HBO opleiding Specialist Klassenkracht gaan volgen en inmiddels werk ik al weer een tijd als Licentie Specialist Klassenkracht vanuit mijn eigen bedrijf Focus Trainen. Alles draait bij ons rondom groepsdynamiek. Mijn dagen bestaan uit coaching bij dynamische klassen, workshops, teamtrajecten en daarnaast geef ik samen met de eigenaresse van Klassenkracht, Jelly Bijlsma, ook de opleiding die ik destijds zelf ook gevolgd heb.

Denk bij groepsdynamiek aan het vormen van een groep, regie voeren, (be)grenzen, thema’s zoals samenwerken, ruzietjes die stiekem leerzaam zijn, en ja – ook het nemen van afscheid. Want als iemand weet hoe een klas kan voelen als een mini-familie (inclusief de ‘oom’ die altijd de discussie wil voeren is en de ’tante’ die zich met iedereen bemoeit), dan ben ik het wel.

Na al die jaren kan ik je één ding met zekerheid zeggen: afscheid nemen is niet zomaar een slotakkoord, het is een essentieel deel van het hele schooljaar. En dan heb ik het niet over een snelle “dag jongens!” terwijl je al met één voet bij de teamborrel staat. Nee, ik bedoel écht afscheid nemen. Want dat hoort bij de groepsvorming. Je weet wel, die vijf fases van Tuckman: forming, storming, norming, performing… en dan de vaak vergeten, maar o zo belangrijke laatste fase: adjourning.

Waarom is die adjourning zo belangrijk?

Het schooljaar loopt op zijn einde. De schriften zijn bijna vol, de whiteboardstiften zijn uitgeput en de gevonden broodtrommels die al weken van niemand zijn ruiken inmiddels een beetje vreemd. Waarschijnlijk weet je exact hoeveel dagen er nog resteren tot de zomervakantie( en zo niet: als je nu gaat tellen, voel je waarschijnlijk iets van paniek). Tijd om het schooljaar af te ronden. Maar naast geplande activiteiten, overdracht, de laatste lessen uit de boeken en de musical (kijken) is er nog iets heel belangrijks dat je als leerkracht niet mag vergeten: afscheid nemen. En nee, dat is niet alleen voor groep 8 die van school gaat . Het hoort bij de natuurlijke loop van groepsvorming — de ‘adjourning’ fase.

De adjourningfase is als het toetje van een goed diner. Je hebt met z’n allen genoten van een grootse maaltijd : een jaar vol leren, lachen, tranen, groepsopdrachten en onverwachte uitspattingen bij gym. En dan komt dat toetje: misschien klein, maar precies wat je nodig hebt om met een tevreden gevoel van tafel te gaan. Sla je het over, dan blijft er iets knagen (en niet alleen je maag). Dus al zit je vol, kijk of er nog ruimte is voor het toetje.

Een goed afscheid helpt kinderen de periode af te sluiten, terug te kijken én met vertrouwen vooruit te kijken. En eerlijk is eerlijk: het is ook voor jou als leerkracht een vorm van afronden. Want hoe stoer we ook lijken: een klas loslaten is niet niks. En ook dat stukje is wisselend…bij de ene groep ben je aan het aftellen en bij de andere groep krijg je nu al een brok in je keel dat het afscheid nadert. Maar ook bij het aftellen heb je vast een hoop geïnvesteerd. In ieder geval een lading energie en misschien slapeloze nachten.

Tips om afscheid te nemen met een knipoog én inhoud

“Doe aan rituelen “(en nee, dat hoeft heus niet zweverig te zijn)
Een picknick, een lied dat bij jullie past, een aftelkalender, gekke haren dag, bingo …het zijn simpele manieren om een schooljaar bewust af te sluiten. En ja chips en limonade telt ook gewoon als ritueel. En met een trampoline de school uit springen. (Overigens zou ik de laatste twee niet tegelijkertijd doen, maar dat terzijde).

1. Laat kinderen terugblikken.
Geef ze een opdrachtje om iets op te schrijven, te tekenen of te delen: hun grappigste moment, een les die ze nooit vergeten, of de beste mop van het jaar. Maar wees ook niet bang om terug te blikken op verdriet. Of de leerkracht die vertrokken is. Of een “wist je datje” waarbij ieder kind iets over zichzelf op een papiertje schrijft en een tweetal hier een Kahoot quiz van maakt. Ik maakte zelf altijd een :” hoe overleef ik juf Pamela-boek” met tips voor de kinderen die het jaar er op bij mij kwamen. Over mij als juf, over huiswerk, over op tijd komen , de musical etc.

2. Complimentenfeestje.
Laat leerlingen elkaar complimenten geven. Tip: bespreek eerst waar je allemaal complimenten over kunt geven en laat ze op een a4 hun naam zetten, maak er een prop van en ga naar buiten met elkaar om op een zomerse dag een sneeuwbal gevecht te houden. Op jouw teken gaan ze het blaadje openen en een compliment schrijven en weer klaar staan voor de nieuwe ronde om te gooien. En jij doet natuurlijk lekker mee.

3. Vertel wat jij gaat missen.
Leerlingen vinden het geweldig om te horen wat jij aan hen bijzonder vond. Kleine moeite, grote impact. En als je een goede band hebt met je klas en de humor kunt inzetten, kun je ook toevoegen wat je echt totaal niet gaat missen. Zo had ik ooit een groep die altijd alles kwijt raakte. Van schriften tot whitebord stiften en mij als een soort winkel zagen. Ik heb toen met een knipoog een onderpand aan ze gevraagd: als je van mij een stift leent, geef je mij als onderpand iets wat van jou is. Zo stond het onder mijn bureau dagelijks vol met ingeleverde schoenen. Was een weekje hilarisch, maar de boodschap was snel duidelijk.

4. Humor maakt alles lichter.
Doe een juffen- meestertest: “Hoe goed ken jij mij?” of verzin een awardshow met categorieën als “Beste stoelzitter” of “Koningin van de gum”. En bij mijn chaotische klas die ik net beschreef:” de wandelende Bermuda-driehoek”.

Tot slot…

Afscheid nemen hoort erbij. Het is geen einde, maar een betekenisvolle afsluiting van een mooi hoofdstuk. Dus geef het aandacht, geef het wat liefde en geef het een beetje humor. Dan start hopelijk iedereen met een warm gevoel aan het volgende avontuur – inclusief jij.

En soms is een schooljaar geen warm bad, maar eerder een lauw voetenbad en misschien wel een onaangenaam ijsbad. En ja, ook dan is afscheid nemen belangrijk. Wellicht was de groepsdynamiek ingewikkeld en zat je vaker op te laden dan te genieten, of telde je (stiekem) al sinds mei de dagen af. Juist dan helpt het om bewust af te sluiten. Een goed afscheid maakt ruimte: om te reflecteren, om zoveel mogelijk los te laten en om hopelijk zonder oud zeer aan een frisse start te beginnen. Het hoeft geen jubelverhaal te worden …eerlijkheid mag er zijn. “Het was niet altijd makkelijk, maar we hebben het samen afgemaakt” is ook een waardevolle boodschap.

Want ook minder fijne hoofdstukken horen bij het boek. En door ze af te sluiten met aandacht en mildheid, voorkom je dat je ze ongelezen meesjouwt naar het volgende jaar.

Voor nu wens ik je vooral een heerlijke zomervakantie toe — eentje met mooi weer, rust en koffiekopjes die je warm mag opdrinken zonder onderbroken te worden door een pleisterverzoek.

In mijn volgende blog neem ik je graag mee in het starten van een nieuwe groep. Want ja, na het toetje begint straks gewoon weer het voorgerecht. Met frisse energie, nieuwe namen om te leren en weer die ene leerling die op dag één al vraagt wanneer het pauze is.

Geniet van je welverdiende rust – je hebt het verdiend. Je was niet zomaar een juf of meester dit jaar: je was de leider van een heuse mini-samenleving. En dat is niet niks!

Pamela van Walbeek