De term executieve functies klinkt voor velen een beetje vaag en abstract. Toch komt hij steeds weer langs en is er veel over te lezen in de vakliteratuur. En dat is zeer terecht: onderzoek maakt meer en meer duidelijk hoe belangrijk goed ontwikkelde executieve functies zijn in het leerproces van een kind. Maar wat houdt het begrip nu in en wat kunnen we ermee?
In dit artikel probeer ik dat op een begrijpelijke manier uit te leggen. Eerst focus ik op de wat en waarom, om vervolgens een paar praktische tips te geven over hoe je als onderwijsprofessional kinderen kunt helpen om hun executieve functies te versterken.

Wat zijn executieve functies?

Executieve functies (ook wel afgekort als EF) zijn vaardigheden die mensen nodig hebben om taken effectief uit te voeren en problemen op te lossen. Deze vaardigheden leren we al van jongs af aan en zijn van cruciaal belang voor je ontwikkeling op school en je persoonlijke, sociale groei.
Denk hierbij aan het plannen van je huiswerk, je emotie reguleren bij een ruzie, het starten met een taak, je concentreren op je werk en kunnen reflecteren op je handelen en je gedrag. Al deze processen vinden plaats in je brein en hebben een controlerende en aansturende functie.

Binnen de literatuur is er geen eenduidige definitie van dit begrip. Zo zijn er verschillen binnen de literatuur over hoeveel executieve functies er zijn. Binnen mijn bedrijf, Bureau JIK, bied ik onder andere trainingen aan m.b.t. de executieve functies. In deze trainingen wordt de omschrijving van Peg Dawson & Richard Guare (2009) gebruikt.

Het belang van executieve functies

Je executieve functies gebruik je de hele dag en bij elk onderdeel van je leven:
Je stapt ’s morgens uit je bed en kiest kleren uit die bij je dag passen (planning & organisatie); pakt op tijd de fiets om niet te laat op je werk te komen (time management); laat ondanks je strakke schema de bejaarde man rustig voor je oversteken (flexibiliteit); start je computer op en begint direct met die e-mail van een ouder met een ingewikkelde vraag (taakinitiatie); bedient alle leerniveaus in je klas van de instructie die ze nodig hebben (werkgeheugen); geeft ’s middags aan het eind van de vergadering je input over het voorstel van je collega (volgehouden aandacht); geeft die avond alles in je tenniswedstrijd (doelgericht doorzettingsvermogen), maar verliest door een flauwe bal die net aan jouw kant van het net valt en feliciteert daarop je tegenstander met een glimlach (emotieregulatie).

In de basisschoolleeftijd zijn al deze functies volop in ontwikkeling. En de leerkracht die er oog voor heeft, kan daar een krachtige bijdrage aan leveren.
Een paar voorbeelden: een meisje dat nooit goede resultaten heeft voor topografie, maar verder alles onthoudt wat je haar vertelt, zou de uitdaging zomaar in de taakinitiatie kunnen zitten. Een jongen die de tafels tot en met 12 zonder moeite opdreunt maar moeite blijft houden met contextsommen, zou wel eens geholpen kunnen zijn met ondersteuning bij zijn reactie inhibitie.
Een benadering vanuit een EF-denkkader kan tot heel andere oplossingen leiden dan waar je vaak als eerst aan denkt. En wanneer je bewust werkt aan een executieve functie, help je een kind op een nog veel breder vlak. Het blijkt namelijk dat het gegeven IQ niet bepalend is voor hoe een kind functioneert, het is vooral bepalend hoe het kind met de leerstof omgaat. Bovendien is het een goede voorspeller voor succes op school, en later in hun carrière. (Morgen et al, 2018, Morrison et al, 2010).

Versterken van executieve functies

Als het belang van executieve functies je duidelijk is, begrijp je ook hoe essentieel het is om als onderwijsprofessional bij te dragen aan een sterke ontwikkeling ervan bij je leerlingen. Om dit goed te kunnen doen, moet je de executieve functies eerst kunnen herkennen. Dat is stap één van de training die ik over dit onderwerp aanbied.
Vervolgens moet je er het één en ander van weten en begrijpen. De ontwikkeling van executieve functies vindt plaats in het voorste gedeelte van je hersenen. Je hersenen zijn een spier. Eén van de functies van spieren is dat je deze kunt versterkten. Zo is het ook mogelijk om je executieve functies te versterken. Dat doe je in de eerste plaats door veel te herhalen. Immers kon je ook niet in één dag fietsen of lezen.

Daarnaast is het van belang om te beseffen dat kinderen leren van voorbeelden die ze krijgen van invloedrijke volwassenen: hun rolmodellen. De eerste rolmodellen voor kinderen zijn hun ouders. Warmte, organisatie en voorspelbaarheid zijn factoren die zowel thuis als in de klas het executief functioneren bevorderen (Willingham, 2011).
Leerkrachten modelleren sociaal gedrag, leren routines aan, voorzien in warme en betrouwbare relaties en bieden activiteiten aan die een beroep doen op de executieve functies van kinderen (Jolles, 2017).

Grip op gedrag, emoties en leren – in 4 stappen

Hoe kun je als onderwijsprofessional de executieve functies van je leerlingen versterken? In mijn trainingen neem ik je mee volgens het volgende stappenplan:

– Herken ze
Wat zijn executieve functies? Welke executieve functie ontwikkelt zich wanneer? Hoe zit het met jouw executieve functies?

– Observeer de kinderen en volg de ontwikkeling van de executieve vaardigheden
Maak gebruik van vragenlijsten en gebruik eventueel een kijkwijzer. Werk vervolgens een plan uit voor één leerling, enkele leerlingen of de hele groep.

– Maak het tot een onderdeel van je dagelijkse handelen
Het werken aan executieve functies moet geen apart vak worden op je rooster, maar een onderdeel van je dagelijks handelen als onderwijsprofessional. Jij bent het voorbeeld.

– Geef de kennis die je hebt over executieve functies door aan de leerlingen
Creëer bewustzijn door de leerling mede-eigenaar te maken van zijn ontwikkelproces. Hoe ziet de leerling zichzelf? Wat zijn acties en/of oplossingen die hij zelf ziet? Spreek samen ‘de taal van de executieve functie’ m.b.v. de door Bureau JIK ontwikkelde herkenbare symbolen en evalueer geregeld.

Mijn trainingen zitten ook boordevol praktische tips gericht op bepaalde executieve functies. Denk hierbij aan het maken van strategiekaarten, een emotieladder als de leerling moeite heeft om zijn emoties de baas te zijn, of een fleximeter als een leerling niet weet wat hij/zij moet doen als hij een probleem heeft.

Morgen al aan de slag?

Ten slotte nog een tip waarmee je morgen al aan de slag kunt: speel spelletjes! Veel denk- en gezelschapsspelletjes doen een beroep op de executieve functies. Zo zijn er veel spellen die meerdere executieve functies bevorderen. Doe eens een potje vier op een rij met een leerling (o.a. planning & organisatie, concentratie, werkgeheugen), laat ze Halli Galli spelen (alle executieve functies) of leg een aantal Smart Games (o.a. metacognitie en emotieregulatie) neer voor wie zijn taak klaar heeft.

Veel plezier!

Anneke Kuipers