Wij leerkrachten doen niets liever dan onze leerlingen helpen. We komen aan het eind van de dag met een goed gevoel thuis als we ons in de klas helemaal gegeven hebben aan de mooie taak om onze leerlingen weer een beetje vaardiger en slimmer te maken.

Maar het put ons ook uit. De meesten van ons zijn pure perfectionisten en het kan altijd beter. We denken continue na over hoe onze lessen mooier, gevarieerder en completer kunnen. Wie zit er niet regelmatig ’s avonds en in het weekend lessen voor te bereiden?

Behalve een burn-out ligt het gevaar op de loer dat jij degene in de klas bent die het hardste werkt, niet je leerlingen.

Als beginnende docent, zo’n 25 jaar geleden, werkte ik me ook een slag in de rondte. Ik had het gevoel dat als ik nou maar mijn lessen tot in de puntjes had voorbereid alles wel goed zou komen. Het gevolg was dat ik aan het eind van iedere schoolweek totaal uitgeteld was.

Achteraf heb ik medelijden met mijzelf, en vooral ook met mijn leerlingen. Ik dacht dat als ik nou maar zo veel mogelijk informatie over mijn leerlingen uitgoot, ze dat vanzelf wel zouden oppakken. Ik was een soort toneelspeler die de hele dag haar act stond op te voeren voor een matig geïnteresseerd publiek. Dat mijn leerlingen op die manier maar weinig leerden, daar had ik die eerste jaren geen idee van. Wat ik wel duidelijk merkte was de harde realiteit dat de orde en motivatie in de klas vaak ver te zoeken was.

Door te reflecteren op mijn lessen en door te leren van collega’s vond ik een manier om dat probleem aan te pakken. Tot mijn eigen verbazing verbeterde de rust en orde in de klas aanzienlijk toen ik minder hard mijn best ging doen. Hoe ‘luier’ ik werd, hoe actiever de leerlingen werden.

Werken als een ondernemer

Een vriendin heeft een eigen bedrijf en voert klussen uit voor opdrachtgevers. Meestal spreekt ze vooraf een bepaalde hoeveelheid uren af. Een project moet bijvoorbeeld in tien uur klaar zijn. Kan het mooier en beter als ze er vijftien uur over doet? Ongetwijfeld. Maar dat doet ze niet, want dat betekent dat ze in haar eigen tijd moet gaan werken. Ik ontdekte dat het beter voor mij én voor mijn leerlingen was als ik mijn lesgeven ook een beetje als ondernemer ging benaderen. Ik ging de tijd en energie die ik in mijn werk stak afwegen tegen de opbrengst.

Hoe deed ik dat?

Weinig instructie, veel zelf aan de slag

Goede instructie geven is heel moeilijk. Je moet namelijk in feite twee dingen tegelijk doen: kennis delen én het overzicht over de groep houden. Ik werd een luie leerkracht door mijn instructies zo kort mogelijk te houden. Een opdracht met een paar aanwijzingen op het bord, met name verwijzingen naar waar leerlingen informatie kunnen vinden, zijn vaak al genoeg. Laat het ze verder zelf maar uitzoeken. Dan leren ze niet alleen de lesstof, maar krijgen ze ook een les in zelfstandigheid en probleemoplossend vermogen.

Leerlingen dit niet gewend zijn, zullen al snel in de paniekstand schieten, ‘Ik weet niet wat ik moet doen!’, ‘Ik snap het niet!’ Ik leerde om niet direct te hulp te schieten. Leerlingen moeten leren dat jij er niet bent om alle obstakels voor ze weg te nemen. Sterker, jij bent er om obstakels voor ze te op te werpen!

Vragen? Beantwoord die met een tegenvraag

Wanneer leerlingen iets niet begrijpen zijn we al snel geneigd om nog eens uitgebreid alles uit te leggen. We denken namelijk dat we de leerling daarbij vooruit helpen en voelen ons er goed bij. Maar helpen we ze wel echt als we alle problemen voor hun voeten wegvegen zodra het lastig wordt? We creëren afhankelijkheid waar we zelfstandigheid willen. Dus, wanneer een leerling een vraag heeft, dan beantwoord ik die tegenwoordig vaak met een tegenvraag: ‘Waar denk je dat je het antwoord kunt vinden?’ Of, ‘Wat is nu het eerste wat je moet doen?’ Daarmee zet ik de leerling aan het denken, en dat is precies wat ik wil.

Samenwerken om jouw rol te verkleinen

Leerlingen laten samenwerken met elkaar is natuurlijk dé manier om jouw rol als leerkracht te verkleinen. Je zult echter merken dat samenwerken voor veel leerlingen niet gemakkelijk is. Want samenwerken betekent niet dat één leerling alles voor de rest van de groep doet. Iedere leerling moet dus éérst zelf aan de slag, zelf nadenken over de mogelijke stappen, over een mogelijke oplossing. In mijn lessen zitten altijd blokjes waarin de leerlingen individueel aan de slag moeten, zonder vragen te stellen. Niet aan elkaar én niet aan mij.

Hulpmiddelen zijn onontbeerlijk

Wat ik mijn leerlingen wél bied zijn hulpmiddelen: woordenlijsten, checklists, spiekbrieven, zinsstarters. Mijn leerlingen mogen ze gebruiken zoveel ze maar willen. Maar in plaats van dat jij uren achter elkaar lesmateriaal staat te lamineren is het natuurlijk een veel beter idee om de klas te laten nadenken over welke hulpmiddelen ze nodig hebben. Laat ze vervolgens door je leerlingen maken. Het gebruik van deze hulpmiddelen is de ‘proof of the pudding’. Vervolgens is het tijd om te reflecteren: wat was er goed aan ons stappenplan en wat zouden we volgende keer anders doen? Al doende hebben je leerlingen geleerd, verantwoordelijkheid nemend voor hun eigen leerproces.

Het grootste obstakel ben je zelf

Dat brengt mij bij het grootste obstakel: jij zelf. Dat perfectionisme en die controledrang moeten we echt loslaten. Probeer het eens, maak er een sport van om leerlingen zoveel mogelijk zelf te laten doen. Tot aan het maken van toetsen toe. Als leerkracht ben je er vooral om een richting aan te geven, om overzicht te houden en te zorgen dat iedereen zijn of haar uiterste best doet en betrokken is. Dat ‘je allerbest doen’ voor sommige leerlingen er anders uitziet dan voor anderen, dat is een gegeven. Zolang die inzet er maar is.

Neem de tijd

Het kost tijd om leerlingen hieraan te laten wennen. Ze zullen in het begin raar opkijken als je ze niet te hulp schiet zodra ze een vraag hebben of als je ze zegt dat ze eerst zelf hun problemen moeten proberen op te lossen. Zeker als ze thuis gewend zijn dat ze als kleine prinsjes en prinsesjes behandeld worden, dan zullen ze misschien boos en gefrustreerd raken. Blijf positief, blijf erop wijzen dat jij denkt dat ze slim genoeg zijn om het zelf te kunnen.

Natuurlijk reserveer je regelmatig momenten waarop je de boel stillegt en met de groep bespreekt welke vragen er nog zijn. (‘Wie weet een oplossing voor dit probleem?) Iedereen moet uiteindelijk het gevoel hebben dat ze aan het eind van een opdracht of opgave iets geleerd hebben. Maar misschien zit die leerinhoud wel meer in het proces, dan in het eindproduct.

Geef jezelf hiervoor ook de tijd. En geef jezelf de ruimte om fouten te maken. Loopt het niet lekker, merk je dat de leerlingen vastlopen, dan is het natuurlijk een goed idee om toch te besluiten nog wat meer uitleg te geven. Je zult merken, dan hangen de leerlingen aan je lippen, omdat je ze meeneemt in het proces.

Hoef ik dan als leerkracht echt niets meer te doen?

Jazeker wel, want ik plan mijn lessen natuurlijk nog steeds. Als leerkracht moet ik altijd zicht houden op het eindstation. Ik bepaal welke stations we daartussenin moeten aandoen, wat er absoluut aan bod moet komen. Maar dat doe ik buiten de les. Zodra mijn leerlingen het lokaal binnenkomen, bepalen zij de manier waarop ze er gaan komen en moeten zij aan het werk, niet ik.

Suzanne van der Schot